Nguyễn Đạo Vinh
NHÂN CÁCH ĐANG Ở ĐÂU?
Lâu lắm rồi tôi mới có dịp về quê, bởi, cách đây mấy hôm, hai vị quan chức ở phường cứ nài nỉ mời tôi về dự lễ đón nhận danh hiệu ‘’Làng văn hóa’’ và để viết bài đưa lên mặt báo cho oai.
Xuống xe xong tôi lững thững cuốc bộ, vừa đi vừa để mắt ngắm nhìn. Mới có mấy năm thôi mà những ngôi nhà cao tầng ở làng đã mọc lên như nấm, đường làng lại được rải nhựa nhẵn bóng, thoát cái cảnh, mới đi được một đoạn lại phải xuống bến ao tũm chân, rũ dép. Tôi cảm thấy trong lòng dâng lên một niềm vui khôn tả. Khu đất rộng đầu làng trước đây là nơi chơi bóng, thả diều, ngày tết ở đó được dựng lên một cây đu cao vút, nay được thay vào đó là bốn dãy nhà cao tầng của trường phổ thông cơ sở Nam Phong. Đang loay hoay moi chiếc điện thoại trong túi ra chụp, để khoe với chúng bạn, thì bất ngờ nghe thấy tiếng léo xéo của một tốp người đang từ trong sân trường đi ra. Tôi để ý lắng nghe, một cô trung niên cằn nhằn:
- Nhà nước đã miễn học phí, lại cho thêm hai mươi ngàn đồng mỗi em để ăn trưa mà vẫn phải đóng góp nhiều thế? Chẳng giảm đi chút nào? Cấm dạy thêm, học thêm mà vẫn cứ dạy thêm? Bắt những đứa học thêm rúc hết chỗ nọ đến chỗ kia, nhà thì tối tăm chật chội, mấy đứa bị sốt xuất huyết, chả biết thầy cô có động lòng chút nào không? Lúc nào cũng chỉ nghĩ đến tiền. Bà đi bên cạnh quay sang trách:
- Trong cuộc họp chẳng nói, ra ngoài mới nói thì ăn thua gì?
Cô kia cự lại:
- Sao bà cũng im như thóc vậy? Mấy chục con người đều ăn canh hến, ngậm hạt thị cả hay sao mà chẳng ai dám mở mồm. Tôi nói ra để họ thù con tôi thì bà có sướng không? Thôi! Chả dại! Chết thì cùng chết! Đành bấm bụng, bớt ăn, bớt mặc để cho con, cho cháu được bằng người. Ở đời thì phải chiều đời vậy.
Cô kia vừa dứt lời, thì một giọng than phiền lại phát ra:
- Như thế này thì chỉ là co đằng nọ, kéo đằng kia, khác chó gì ‘’đánh bùn sang ao’’. Họp với chả hành, bắt ép nhau thì có. Rồi lại một giọng nói như đang mếu:
- Cái thằng Cao với con mẹ Hếch trong ban phụ huynh lại cứ nhắng lên, huýnh lên, đòi phải đóng quĩ tăng gấp rưỡi, gấp đôi thì mới đủ chi cho những ngày lễ, tết của các thầy cô. Biết thế nào cho đủ! Thằng giàu làm khổ thằng nghèo. ‘’Chó cắn áo rách’’.
Tiếng đối đi, đáp lại của những vị phụ huynh làm cho tôi chẳng còn hứng thú gì nghĩ đến việc chụp ảnh nữa. Đang định đuổi theo đám phụ huynh để hỏi cho ra nhẽ thì bất ngờ tôi nghe thấy tiếng gọi:
- Ông trẻ! Ông trẻ! Ông về dự lễ đón bằng công nhận ‘’Làng văn hóa’’ đấy hả? Tôi quay sang giương cặp kính lên để nhìn. Càng nhìn lại càng thấy ngờ ngợ nên tôi chưa dám tiếp chuyện.
- Ông không nhận ra cháu à? Cháu là Hoan đây. Lúc này tôi mới nhận ra Hoan, thằng cháu mà tôi đã có dịp phỏng vấn để đưa tin bài lên báo. Khi đó Hoan đang làm cán bộ hợp tác xã, kiêm Bí thư đoàn xã, một điểm sáng trong phong trào làm bèo dâu của huyện, của tỉnh. Tôi hỏi Hoan:
- Cháu đi đâu đấy?
- Ông vào nhà cháu chơi đã.
Theo chân cháu vào tới sân, tôi đưa mắt quan sát ngôi nhà của vợ chồng Hoan, trong đầu nghĩ ‘’Ngần ấy năm mà vẫn không tu bổ lại mấy gian nhà. Cậu này kém cỏi quá’’. Tôi liền lấy giọng bề trên ra hỏi Hoan:
- Cháu làm ăn kiểu gì mà hơn chục năm nay vẫn để cái nhà lụp xụp như thế này? Cháu không thấy xấu hổ với dân làng, với vợ con à? Hoan có vẻ không hài lòng trước câu hỏi trách móc của tôi, im lặng lúc lâu nó mới trả lời:
- Ăn còn chẳng đủ lấy đâu ra tiền để xây hả ông? Những ngôi nhà cao tầng ngoài kia, là họ bán đất, hoặc được tiền đền bù do mất ruộng, nên mới có tiền xây đấy ông trẻ ạ. Nghe cháu nói vậy tôi liền đổi giọng:
- Thế có còn tham gia công tác ở phường, ở xã nữa không?
- Buồn lắm ông ạ! Cháu làm đến khóa thứ tư thì xin nghỉ, về đi cày.
Tôi nửa đùa, nửa thật hỏi:
- Chắc lại nhí nhố, tòm tem cô nọ, cô kia, bị kỉ luật chứ gì? Vợ Hoan đang rửa soong, cạo nồi để nấu cơm liền chen vào:
- Không phải đâu ông ạ! Họ kết bè, kéo cánh để ăn chặn của dân, nhà cháu không chịu nổi cảnh đó, xin nghỉ chứ không có gái gú gì đâu ông trẻ ạ.
Tôi “à” lên một tiếng rồi vội vàng đưa ra lời xin lỗi vợ chồng Hoan.
Rót chén nước đưa lên mời tôi, sau đó Hoan nhẹ nhàng cất lời:
- Ông trẻ có biết không? Giá ngày ấy, cháu nghe lời ông trẻ, thì cháu đã đổi đời, có khi thành quan huyện, quan tỉnh rồi cũng nên. Ngừng một lát Hoan nói tiếp:
- Cháu nặng tình, nặng nghĩa với vợ con, với dân làng quá, nên không muốn đi thoát li. Hoan chặc lưỡi một cái rồi nói tiếp:
- Thôi, số giời cho đến đâu thì hưởng đến đó. Đi thoát li dạo ấy có khi là sướng, có khi phải ngồi tù. Vì chỗ cháu định xin vào, thì vài năm sau, mấy ông lãnh đạo ở đó bị truy tố, về tội biển thủ công quỹ. Nghe tới đây tôi vội chen ngang:
- Mỗi người có một bản lĩnh khác nhau chứ?
- Ông trẻ ơi, không được đâu? Mình không vào hùa, họ gạt ra ngay. Không cẩn thận họ xiếc cho một mẻ, ngồi mà bóc lịch. Cháu cứ làm thằng dân cày cho nó lành. Bởi, nói ra thì cũng chẳng giải quyết được đâu, có khi còn mang vạ vào thân nữa chứ? Nhiều lúc nghĩ cũng chán, bởi ‘’Cây muốn lặng mà gió chẳng đừng’’. Nhấp xong chút nước Hoan nói:
- Cháu có hai đứa con đang học cấp một, tiền đóng góp xây dựng trường thì chẳng nói làm gì, nhưng tiền ăn trưa, tiền mua sách, vở, tiền mua bài tập của thầy cô mới đáng sợ. Tính bình quân mỗi tháng cháu phải nộp cho nhà trường khoảng ba triệu đồng. Giá thóc hiện nay là mười ngàn đồng một cân, vị chi một tháng cháu phải nộp cho hai đứa là ba tạ thóc, thì một năm sẽ là bao nhiêu? Dừng lại một lát Hoan nói tiếp: .
- Ngoài những thứ đó, họ còn vẽ ra lắm khoản thu khác, chẳng có dính dáng gì đến chuyện học tập của các cháu, rồi còn quỹ nọ, quỹ kia v v. Đứa lớp một, đứa lớp ba, mà phải đeo cái cặp sách nặng hơn người. Nhiều cuốn sách cả năm chẳng dùng đến, nhưng vẫn phải mua và năm nào cũng phải mua một bộ sách mới. Nhà cháu có năm sào tư đất canh tác, được mùa thì mỗi vụ thu về trên bảy tạ thóc. Ông trẻ thử tính xem, số thóc vợ chồng cháu làm ra một năm, có đủ để đóng học cho hai đứa con không? Rồi tiền học thêm, bổ rẻ, mỗi tháng cũng phải mất đứt hai triệu tư cho hai đứa. Không cho học thêm thì sợ con rỗng kiến thức, không theo kịp bạn bè, vì ở trường thầy, cô chỉ dạy có một nửa, về nhà mới dạy nốt. Tan học ở trường lại đến nhà cô, chẳng còn thời gian để nghỉ ngơi thư giãn. Đang dở câu chuyện thì con mèo con lại nhảy tót vào lòng, Hoan vội lẳng nó ra xa rồi kể tiếp:
- Xưa thì một năm, chỉ có mỗi ngày Hiến chương Nhà giáo 20/11, các trò mới phải góp tiền mua hoa đến tặng thầy, nhiều khi cũng chẳng có hoa mà tặng. Giờ thì một năm, trò phải cầm phong bì đến lớp biếu thầy cô vào những ngày 8/3 Quốc tế phụ nữ, ngày 20/ 10 Thành lập hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, ngày 20/ 11 Hiến chương các Nhà giáo, ngày tết dương lịch, tết âm lịch, rồi còn ngày lọ, ngày chai, nữa chứ. Nhà có thu nhập cao thì họ cho từ 300 đến 500 ngàn đồng vào ruột phong bì, nhà kinh tế yếu thì cũng cố phải nặn ra một vài trăm, hay dăm ba chục để cho con đem đến. Nếu không có phong bì đến tặng các thầy cô, thì cả trò và cả phụ huynh đều không an lòng. Lâu dần nó trở thành hình thức hối lộ, có lí do, có chủ đích. Vậy, cháu hỏi ông, cướp đâu ra tiền, để đóng góp được đầy đủ các khoản như vậy?
Tôi giật mình và thật sự ngỡ ngàng trước câu hỏi đột ngột của Hoan. Ngẫm nghĩ một lúc tôi bảo Hoan:
- Mọi người phải góp ý trực tiếp với các thầy cô vào những buổi họp phụ huynh hàng tháng, hàng năm chứ? Nghe tôi nói đến câu này, Hoan buồn rầu trả lời:
- Lại nói đến chuyện góp ý! Cháu không dám ‘’Múa rìu qua mắt thợ’’, nhưng ông trẻ thông cảm, cứ để cho cháu nói hết. Không hiểu sao, trong đầu cháu cứ luôn tâm niệm đến câu nói của cụ Nguyễn Trường Tộ: ‘’Biết mà không nói là bất nhân. Nói mà không nói hết là bất nghĩa’’ và câu nói của Pê Guy ‘’Kẻ nào biết rõ sự thật mà không gào lên sự thật, là kẻ đó đồng lõa với bọn giả mạo, dối trá, lòe bịp.’’ Cháu lấy hai câu nói này làm phương châm sống của mình. Chính vì vậy, hôm nọ họp phụ huynh cháu đưa ra ba ý kiến. Ý kiến thứ nhất là: Tại sao bắt học sinh mua nhiều, đeo nhiều sách vở đến thế? Ý kiến thứ hai là: Có phải dạy thêm, học thêm để tăng nguồn thu cho giáo viên không? Có phải dựa vào số tiền nhiều, ít của các phụ huynh đem đến biếu, tặng thầy cô, nhân ngày lễ tết, để xắp xếp chỗ ngồi và được quan tâm ưu ái hơn không? Ý kiến thứ ba là: Giải trình rõ các khoản quỹ, mà phụ huynh học sinh, phải đóng góp cho nhà trường trong năm học vừa qua. Cháu cứ đinh ninh rằng, ý kiến đóng góp của mình sẽ được mọi người hoan nghênh, ủng hộ. Nào ngờ, tất cả đều im lặng, có người còn nhìn cháu như nhìn vào một vật thể lạ. Tẽn tò trước đám đông, cháu trở thành ‘’Gái góa vô duyên’’. Sau này tìm hiểu những người có mặt trong buổi họp đó, cháu mới biết, họ sợ con, cháu mình bị trù úm, nên không dám nói ra. Dừng lại môt lát để suy ngẫm Hoan nói tiếp:
- Thế rồi ông biết không, con của cháu là nạn nhân đầu tiên, bởi, sau buổi họp đó, nó bị giáo viên chủ nhiệm là cái Thơm con chú Thoan, đẩy ngay xuống ngồi bàn cuối. Về quan hệ, Thơm với cháu là con dì con già và chính cháu là người đứng ra giới thiệu nó vào Đảng. Nó trả ơn cháu như thế đấy ông trẻ ạ! Ông bảo như thế có đau, có uất không?
Hoan vừa lấy tay quệt nước mắt, vừa nghẹn ngào nói :
- Thằng bé bị đẻ non thiếu tháng, nên thấp bé, nhẹ cân, lại bị loạn thị. Bước vào năm học, nó được ưu tiên xếp ngồi bàn đầu. Giờ thì chẳng còn hy vọng, nghĩ mà thương cho con. Đúng là ‘’Chẳng có cái dại nào giống cái dại nào’’. Tôi ngậm ngùi, cảm động, nước mắt chạy vòng quanh. Thấy tôi im lặng, uống xong chén nước, Hoan ngần ngừ một lúc rồi hạ giọng nói tiếp:
- Chẳng có chuyện gì hay ho để nói cho ông nghe, lại đi kể toàn những chuyện buồn, cháu cảm thấy áy náy và ái ngại lắm.
- Không sao! Không Sao! Vì ít khi về làng, nên có chuyện gì cháu cứ kể hết đi, chú rất muốn nghe.
Được lời như cởi tấm lòng, Hoan lại tuồn tuột kể tiếp:
- Thấy những việc ngang tai, chướng mắt như thế mà không nói ra, thì trong lòng bấm bức. Và cái quan trọng hơn nữa, là mình chưa làm tròn bổn phận, của một đảng viên cộng sản. Nhưng nói ra thì lại được họ ứng xử với mình và con mình như vậy, nên cháu buồn lắm. Qua nhiều ngày suy nghĩ, cháu cho rằng, chẳng góp ý được trong cuộc họp, thì mình góp ý bằng những câu thơ vậy. Nghĩ sao làm vậy, cháu viết mấy bài thơ rồi gửi cho Câu lạc bộ thơ phường. Nội dung của các bài thơ đó như sau:
Bài một: Thừa - Thiếu. Chùa nhiều – Tượng to nhất Đông Dương /Bệnh viện thiếu máy móc thiếu giường / Trường học thiếu sân chơi thầy dởm /Vậy mà vẫn bẻm mép phô trương.
Bài hai: Dũng cảm: Cháu nhìn thấy cô nhận phong bì / Cháu liền quay mặt định phớt đi/ Nhớ điều Bác dạy phải dũng cảm / Cháu báo hiệu trưởng bị ông đì.
Bài ba: Hai không: Nói không với thành tích phô trương / Đã mấy chục năm chả tiệt đường / Lớp một lại ngồi vào lớp sáu1 / Bao giờ ‘’tiêu’’ hết ‘’cực’’ học đường.
Bài bốn: Gạn đục khơi trong: Gạn đi, gạn lại mải chẳng trong /Đục nước béo cò dân long đong /Khơi lên để bảo - Tao làm đấy /‘’Trong’’ đèn nghiên cứu mãi chửa xong.
Bài năm: Đi đôi: Lời nói việc làm phải đi đôi / Chớ nên múa mép với khua môi / Đã hứa với dân phải thực hiện / Đừng để thiên hạ họ vạch vôi.
Đọc xong mấy bài thơ, Hoài đi ra rót cốc nước tu ừng ực rồi ngồi xuống nói tiếp:
- Ban chủ nhiệm Câu lạc bộ thơ phường khen hay và cho in luôn. Khi ra mắt, thì Bí thư đảng ủy phường ra lệnh: ‘’Phải bỏ các bài thơ đó, cùng nhiều bài của một số tác giả khác ra khỏi tập thơ, với một lí do, ở phường này không có những chuyện tiêu cực đó, in vào sợ họ nhầm tưởng’’. Rồi sau đó vài hôm, cháu cùng với ban chủ nhiệm Câu lạc bộ thơ, bị gọi lên văn phòng Đảng ủy phường, họ quay, họ vặn đủ kiểu. Biết không thể nói chuyện được với những người thừa quyền, thiếu chữ ấy, anh em chúng cháu đành buông xuôi. Thế rồi họ cô lập cháu và những anh em khác bằng cách tung hỏa mù. Họ nói cháu là một đảng viên biến chất, bất mãn, đang bị công an theo dõi, làm cho nhiều người nghi hoặc, những bạn bè tốt của cháu cứ dần dần xa lánh. Họ dùng thủ đoạn nham hiểm và thâm độc như vậy, để bịt mồm, bịt miệng những người hay nói thẳng, nói thật, để họ dễ bề thao túng. Họ cư xử với đồng chí, đồng loại của mình như vậy đấy. Thật đúng với câu cửa miệng mà mọi người vẫn thường rêu rao rằng: ‘’Đấu tranh thì tránh đâu’’. Đầu óc cháu lúc nào cũng lơm lớp lo sợ bị trả thù. Dừng lại một lát Hoan nói tiếp:
- Hết ông Bộ trưởng này đến ông Bộ trưởng khác, ông nào cũng hô hào cải cách. Nhưng, càng cải cách thì càng làm khổ dân và đám học trò thôi ông ạ.
Nghe đến đây, chẳng biết nói thế nào cho phải, tôi liền đưa ra mấy lời an ủi cho qua chuyện:
- Mình cứ ‘’Ở hiền gặp lành. Cây ngay chẳng sợ chết đứng”. Những kẻ ăn trên ngồi chốc, những người làm sai, làm láo, ắt sẽ phải trả giá. Trời không để cho bọn họ được hoành hành mãi thế đâu!
Nói xong tôi đứng lên ra về, Hoan tiễn tôi ra cổng rồi nói:
- Mai dự lễ xong, ông trẻ lại đến chơi với cháu nhé!
Ra khỏi cổng nhà Hoan một đoạn, tôi cứ như người mất hồn, chẳng biết nên đi về đâu. Tôi băn khoăn, day dứt về những lời ta thán của các bậc phụ huynh học sinh và những lời kể vừa rồi của Hoan. Tôi cảm thấy đau xót, chua chát cho thân phận của bọn trẻ và những người dân quê tôi. Bởi, thầy cô là biểu tượng, là tấm gương mẫu mực về nhân cách, để học sinh và mọi người trong xã hội noi theo. Nhưng thầy cô lại bất chấp luật pháp cùng mọi qui định của nghành giáo dục, để moi tiền của đám học sinh, thì còn gì là đạo đức và nhân cách nữa. Những thế hệ học sinh phải sống trong môi trường giáo dục như vậy, khi lớn lên chúng sẽ thành người, thành ngợm, hay thành ác quỷ? Nhân cách người thầy đang ở đâu?
Tôi buồn rầu chán nản tếch thẳng ra bến xe. Ngồi trên xe rồi mà tôi cứ bàng hoàng, thảng thốt mãi về những điều mà Hoan vừa kể. Tôi cảm thấy chạnh lòng xấu hổ, bởi suốt bao năm qua tôi chỉ biết tung hô, tụng ca, chứ đâu biết đến mặt trái của nền giáo dục nước nhà nó lại gian nan và nguy cấp đến vậy. Tôi trộm nghĩ, một nền giáo dục đã bị mục muỗng từ chân móng thì cho dù có bôi, có trát bao nhiêu lớp sơn đi chăng nữa, thì nó vẫn cứ mục ruỗng. Cần phải xây dựng lại một nền giáo dục, chắc từ chân móng. Muốn vậy thì tư duy phản biện phải được đặt lên hàng, đầu, vì, không có phản biện, thì không thể tìm ra được chân lí và hướng đi cụ thể, nền giáo dục của ta sẽ mãi mãi chỉ dậm chân tại chỗ, hoặc đâm vào ngõ cụt mà thôi.
N.Đ.V