Đỗ Hàn
DÒNG LÔ XANH THẮM
1 Trang ấp mùa xuân
“Cỏ xuân đầu bến xanh như khói
Thêm đợt mưa xuân nước vỗ trời...”
(Nguyễn Trãi)
Ấy là vào những ngày đầu năm Kỷ Dậu (1429), khắp miền Sơn Đông, trải dài từ Đa Cai qua Rừng Thần, lên Đình Chu, Văn Quán, kéo đến Cao Phong... của huyện Lập Thạch, nhân dân nô nức tổ chức cái tết thứ hai sau khi nước nhà thoát ách đô hộ của nhà Minh. Nơi này dựng cây đu, nơi kia sắm sửa thuyền bơi chải... Các làng đã bắt đầu tập lại các điệu hát Trống quân. Điệu hát gắn liền với lễ Cầu đinh ở các làng ven sông Lô, bộc lộ khát khao qua hàng ngàn năm của người dân mong ước có nhiều trai đinh tráng kiện để mang sức chống lại giặc xâm lăng và giặc thủy hỏa thiên tai. Cái tết thanh bình như được nhân lên gấp bội, khi dân trong vùng nô nức tu tạo nơi thờ tự của tổ tông, nơi đền miếu của làng xã. Lại được quan Tả Tướng Quốc Trần Nguyên Hãn về an trí tại quê chi thêm tiền của, đôn đốc xây đình làng, dựng quán dịch, đắp cảng bên sông...
Tại làng Đa Cai, nơi chôn nhau cắt rốn của quan Tả Tướng Quốc, các bô lão và chức dịch trong làng tập trung ở đình, kính cẩn đề nghị:
Thưa quan Tả Tướng Quốc, chúng tôi xin ngài cho dân trang Sơn Đông, dân các làng, các xã trên đất của ngài được phong, từ mùa xuân sang năm, tức năm Canh Tuất (1430) tổ chức lễ đón ngày đản sinh của ngài vào đầu tháng Hai hằng năm ạ!- Trần Nguyên Hãn vội quỳ xuống, đỡ các vị bô lão:
Ôi, ôi... xin các vị bô lão đứng dậy cho. Kính xin các bậc cao niên xá tội cho Hãn tôi. Trước hết, giờ tôi đã được ơn Vua cho về an trí tại quê, không còn là Tả Tướng Quốc nữa, nên xin dân làng cứ gọi tôi như khi xưa- Là anh Hãn, cậu Hãn... Như cái ngày tôi cùng các trai làng mài gươm chờ thời đánh đuổi giặc Minh. Xin cho tôi lại được như con dân của làng Đa Cai, trang Sơn Đông thời cha mẹ tôi đã khai sơn phá thạch, lập ruộng, phát nương xây đắp làng này...
Còn về lễ đản sinh thì cũng xin các cụ tha lỗi cho. Xưa nay, dân tộc Việt chúng ta chỉ có tổ chức giỗ chạp vào ngày những người thân đi vào cõi Phật, có ai làm lễ ngày sinh đâu ạ...
Thì làng ta làm trước. Làng ta làm khác đi, làm mới lên, nếu được dân tình chấp thuận thì sẽ là cái nếp mới, lan truyền ra trong vùng.
Thưa cáo bậc trưởng lão! Cái mới cũng phải từ từ thôi ạ. Không phải một sớm một chiều mà có thể làm ngay được! Trước mắt, theo tôi, sau cái tết này, chúng ta cùng nhau tập trung đóng mấy con thuyền lớn, có thể là loại pha sông biển. Từ đây, chúng ta mang các sản vật của quê trung du, đưa về kinh thành, đưa qua các đạo Nam, Đông, Bắc, xuôi xuống cửa biển, rồi vòng vào đạo Hải Tây, Thanh Nghệ để buôn bán. Có như vậy mới mong vài ba năm nữa, trang ấp của chúng ta mới khấm khá lên, mới đúng như mong muốn của người dân bấy lâu nay...
-Tướng quân thật có lòng với dân!
Ấy ấy... Xin các vị trưởng lão và dân làng gọi tôi là “tướng quân” như thế, vừa là tướng vừa là quân, như thế cho dễ bề gần gụi ạ!
Cả sân đình rộ lên tiếng cười. Những tiếng cười sảng khoái, bình an, hòa trong những tiếng trống, tiếng đàn của các tốp tập hát Trống quân...
Trần Nguyên Hãn nâng chung rượu, cùng các bô lão và các vị chức sắc, các trai đinh cạn chén. Từ ngày về quê nghỉ, đã gần một năm nay, ngày nào ông cũng đến các thôn, xóm, vào từng nhà, hỏi thăm gia cảnh và đều có lời khuyên, cũng như sự giúp đỡ kịp thời để dân trong các trang ấp có công ăn việc làm. Ông cũng cho thành lập các đội dân binh, ông gọi là vệ làng, có nhiệm vụ trông coi mùa màng và bảo vệ trị an thôn xóm. Ông lại mời các vị đại diện các dòng họ, lập thành hội đồng tộc biểu, hội đồng hương chính, thường xuyên bàn luận cách thức làm ăn cho từng thôn, từng vùng, hợp với đất đai, tập quán của thôn làng đó. Cũng đã nhiều đêm ông ngủ lại với các trai đinh, có buổi ông cưỡi ngựa cùng họ tuần gác quanh làng.
***
Trong khi đó, tại nhà của Trần Nguyên Hãn, thôn Đa Cai, trang Sơn Đông, trong căn nhà lá ba gian, một chái, làm từ khi ông cùng vợ là bà Khiêm, chắt chiu từ ngày nấu dầu dọc và bán dầu trên các chợ trong vùng. Tức là từ trước khi Trần Nguyên Hãn vào Lam Sơn tụ quân với Bình Định Vương Lê Lợi. Mãi đến năm vừa rồi, khi ông được vua cho về an trí, ông đã nhờ bạn bè và anh em trong họ, sửa sang lại đôi chút, mở rộng thêm căn buồng và lợp ngói cho có vẻ vững chắc hơn.
Phu nhân của ông có cái tên dân dã: Thị Khiêm, người một lòng thờ chồng nuôi đứa con trai đầu một cách cẩn trọng, mong muốn con vinh hiển theo dòng dõi cha ông. Sau này, khi chinh chiến ở xứ Thanh ông gá nghĩa với bà Lê Thị Tuyển, ông với bà Tuyển đã có hai con trai. Ông để ba mẹ con bà Tuyển sống ở bên kia sông Cái, thuộc trấn Sơn Tây.
Bà Khiêm hết đứng lại ngồi ngóng ra cổng chờ chồng về. Bà biết tính chồng. Sống với anh em bạn hữu là ông ấy sống hết mình. Giúp đỡ hay vui chung đều vậy. Bà không lo ông quá chén vì bà biết sức ông. Bà chỉ lo nhiều công việc đang đè lên vai, ông cần phải giữ gìn sức khỏe. Mang tiếng là về nghỉ, nhưng ông vẫn đau đáu một ước nguyện là làm được gì đó cho dân cho nước, đặc biệt ông nói rằng vì có hẹn ước với Đức Thái Tổ, nên ông phải gắng làm bằng được ý định của mình. Bà chỉ biết âm thầm vừa chăm lo cho ông, vừa ngước nhìn ông với lòng thành kính...
Bà là người vợ mà khi ông vớt được ở trên sông, bà cũng không nhớ tên mình là gì nữa. Bà chỉ mang máng nhớ rằng cha mẹ cứ gọi mình là cái Gái! Gái! Cái tên như trăm vạn người con gái ở các vùng quê vẫn mang nặng lòng trọng nam khinh nữ.
... Câu chuyện ông vớt được bà trên sông Lô giữa mùa mưa bão năm ấy, như một chuyện trời ban. Bà nhớ hình như nhà bà ở đâu đó xa lắm, tít thượng nguồn sông Chảy. Con sông có những lọn sóng ngầm đùn lên mỗi khi cuộn về xuôi. Con sông mà hai bên bờ có những vách đá dựng đứng như bức tường. Nó chảy miên man qua các sườn đồi và các cánh rừng rồi nhập vào sông Lô ở gần xã Chi Đám, trấn Gia Hưng, Tây Đạo.
Tối đó, bà đã ngủ, cô bé 15 tuổi đang sức ăn sức ngủ, rúc vào lưng mẹ trong cái ổ rơm ấm nồng hơi bếp. Bỗng có ai gọi cha rằng mấy con bê đang cạy chuồng đòi ra. Mẹ đang đau nhức khớp chân, cha đi đâu đó chưa về, chị gái đang rửa bát loảng xoảng ngoài chại nước. Tiếng mẹ thầm thì: “Gái ơi, ra kéo cho lũ bê mấy lọn cỏ, chúng nó đói đấy...”. Cô ầm ừ một lúc, bây giờ mà dậy thì lạnh quắn tai chứ chẳng chơi. Mẹ nhắc lần thứ ba, cô mới lồm cồm bò dậy, co ro chạy ra đống cỏ tươi mà hai chị em vừa cắt về khi chiều, ôm mớ cỏ rồi mà cô không mang về chuồng bê, chân như có ai đưa đẩy, bước thẳng ra bờ sông. Mắt cô như có một lớp sương mờ phía trước. Thế rồi chỉ một tiếng “ a...” vọng lên, tắt ngấm giữa tiếng nước đang ầm ầm chảy... Hai ngày sau, cô thiêm thiếp nằm trong tay một chàng thanh niên khỏe mạnh, chàng bế cô đưa từ bến Đông Hồ của dòng sông Lô, thuộc trang Sơn Đông chạy vội vào căn nhà lá đơn sơ. Một bếp lửa đang cháy rừng rực làm cô ấm dần lên. Hơi ấm của lửa khiến cô tỉnh dậy. Và cô Gái biết tên chàng trai đó là Trần Nguyên Hãn!
Hai tháng sau, một đêm bà mơ có một người con gái tên là Thị Duy, nói rằng có duyên trời cho làm vợ chàng Hãn. Nhưng đã có bà đến trước rồi, nên người con gái tên
Duy chỉ biết âm thầm đứng khóc! Tiếng khóc của nàng Thị Duy cứ khi réo rắt, khi nức nở, làm cả đêm bà không thể ngủ được. Sáng hôm sau, bà cùng chàng Hãn ra bờ sông sớm, để chàng mang dầu dọc đi bán, hai người vớt được xác một người con gái giống y chang cô gái bà đã mơ thấy. Chôn cất cho cô gái xong, chàng Hãn bèn ghi tên trên mộ là Thị Duy và khấn rằng: “Số kiếp chúng ta gặp nhau khi đã hai người hai ngả, nay ta coi như cứu được nàng thoát kiếp bơ vơ, sau này nếu ta có hoạn nạn xin nàng cũng hãy cứu giúp ta!”
Cũng hôm ấy, chàng đặt tên cho bà là Thị Khiêm. Có lẽ cái tên chỉ hai người biết. Vì ngay sau đó, ông bà thân sinh ra chàng Hãn đã ngỏ lời cho hai người thành thân. Ông bà làm mâm lễ cúng gia tiên và mời mấy vị bô lão, mấy người hàng xóm sang ăn bữa cơm nóng coi như ngày cưới của bà với chàng Hãn. Từ đấy dân làng đều gọi bà là Cô Hãn, Thím Hãn, chị Hãn... chứ không ai nói đến tên Thị Khiêm mà chàng đã đặt cho bà!
Nghe chàng Hãn kể lại rằng cách đây 9 năm, vào năm Canh Tý (1420), khi ấy chàng đã vào Lam Sơn, tìm theo Bình Định Vương Lê Lợi, một lần bị vây hãm, quân tướng tan tác, Trần Nguyên Hãn phải chui vào một gốc cây Bồ Đề ẩn náu. Quanh đó, quân Minh đang lùng sục, tìm bắt gắt gao. Chúng dùng gươm dáo, xọc vào các búi cây, dùng khói hun vào các hang hốc, lũ chó săn thè lưỡi hồng hộc hít tìm... Thế bí, Hãn chắp tay khấn linh hồn Thị Duy, khấn rằng: “Thị Duy nàng hỡi, xin nàng linh thiêng, nhớ tới chút tình nghĩa xưa ở quê nhà, hãy hiển linh cứu ta giờ khắc này...”. Lời khấn vừa dứt, có một con cáo trắng lao vọt từ trên cây Bồ Đề xuống, chạy về phía rừng rậm. Lũ chó săn hậc lên, cuống cuồng đuổi theo, tụi giặc Minh hè nhau tìm chỗ khác... Hãn thoát nạn. Từ đó về sau, nhất là từ ngày được về an trí ở quê, dù làm lễ nơi nào, cúng tế ai, Hãn cùng bạn hữu và dân làng đều khấn chữ “Duy...” rồi mới đến các lời cầu xin khác...
Vốn trầm tính và thờ chồng như cha, thị Khiêm chưa bao giờ bàn luận hay xen vào chuyện của chồng. Nàng chỉ biết dồn hết sức chăm chút cho con, chăm lo cho cha mẹ chồng. Nàng cũng không hề đi đâu xa ra khỏi đất Sơn Đông. Quanh quẩn với gà lợn và chợ búa, Thị Khiêm thực sự là một hậu phương làm yên lòng cho chồng ra nơi khói lửa. Mười một năm, ông Hãn xa quê tham gia kháng chiến, mười một năm, ông chỉ tạt qua nhà đôi ba lần. Lần thứ nhất ông về một mình rồi mang theo trên hai ngàn người, cùng hai trăm ngựa chiến, âm thầm vượt hàng trăm cây số về tụ quân ở Lam Sơn, Thanh Hoa. Lần thứ hai là khi ông đã được phong chức Tư Đồ, năm ấy là năm Bính Ngọ (1426) thì phải, ông kéo đại quân về, lập đồn quân tại căn cứ cũ của ông tại Rừng Thần, Đức Lễ, dàn quân trên trận tuyến Bạch Hạc để đón đánh viện binh của giặc Minh. Và rồi khi nước nhà được yên bình, làm đến Tả Tướng Quốc, ông cũng chỉ một lần về quê, nắm lại dân binh, tìm lại bạn hữu. Rồi đột ngột thấy ông xin với vua được về an trí tại quê nhà khi ông vừa vào tuổi ba mươi tám.
Hơn 10 năm ông vắng nhà, bà chăm lo nuôi con, hầu hạ cha mẹ chồng hơn cả cha mẹ đẻ. Cũng bởi một lẽ, bà cũng không còn biết cha mẹ đẻ ở đâu. Khi bậc thân sinh Trần Nguyên Hãn là cụ Trần Án bị giặc Minh bắt, chúng giam cụ ở thành Tam Giang, tra tấn dã man, bắt cụ cho người nhắn tin để Trần Nguyên Hãn trở về, đầu hàng chúng. Bà một mặt cùng mẹ chồng là cụ bà Lê Thị Hoàn giấu con trai Trần Doãn Hữu vào rừng Thần để bạn bè của ông trông coi, một mặt tìm mọi cách tiếp tế cho cụ ông.
Ai ngờ chỉ ba tháng sau, biết không lung lạc được Trần Nguyên Hãn, tên tướng giặc đóng ở thành Tam Giang là Trương Phụ đã thiêu sống cụ Trần Án.
Đêm cụ về Trời, nước sông Lô như nghẹn chảy, mặt trăng có hai quầng, hắt ánh đỏ bầm xuống dòng sông vốn xanh trong, hiền hòa...
Bà biết rằng, ông xin Đức Thái Tổ về an trí là để xây dựng trang Sơn Đông và rộng hơn là cả huyện Lập Thạch sầm uất, yên vui như mong ước của bậc sinh thành! Ngày còn sống, cụ Trần Án thường nói với bà: “Không lâu nữa, con trai ta sẽ về Lập Thạch, ta mong nó có làm tướng ở đâu thì làm, nhưng về với dân làng chỉ cần làm dân thôi, nhưng là một người dân biết cơ chí làm ăn và biết lo cho dân làng...”.
Ngày đầu về với thôn trang cũ, ông Hãn như đứa trẻ được về thăm quê nội. Khi thì ông khoanh tay gật gù nhìn dòng Lô cuộn chảy. Lại có lúc, ông khà khà nâng chén trà sớm nhìn lên dãy núi Tam Đảo xa mờ...
Một đêm, ông cười to và nói với bà:
- Lần này tôi về ở hẳn quê. Tôi có đem theo ba mẹ con bà Tuyển từ Thanh Hoa về, bà chấp nhận mẹ con bà ấy chứ?!
Không thấy bà Khiêm nói gì. Cái im lặng mà ông Hãn ngỡ rằng đó là lòng ghen tuông thường tình của đàn bà. Rồi thấy bà tấm tức khóc một mình trong đêm khuya thanh vắng, ông lại càng ngẫm sự ghen tuông thật cố chấp khó hóa giải. Lấn cấn mấy ngày, ông quyết định để bà hai sống ở làng Đông Sàng, trang Đường Lâm, thuộc trấn Sơn Tây, bên kia sông Cái. Mỗi tháng qua lại đôi ba lần. Ông đâu có ngờ rằng...
Mấy tháng sau khi ông về quê, ông đang đôn đốc dân tình cùng sửa nhà, chữa đền miếu, nâng cấp đường sá, có một cô thôn nữ vừa tuổi xuân xanh cứ ngày đêm quấn quýt bên ông. Cô ngày ngày mang đồ nhắm bán cho các thợ thuyền, rồi nấn ná hỏi về ông Hãn và không bỏ lỡ dịp khi được gần ông. Vốn gần gũi dân làng, lại trọng nữ như nam, ông Hãn luôn xởi lởi và không nề hà giúp cô gái những khi cô nhờ vả... Thế rồi, cô có ý hiến một số tiền vàng cho ông thêm tài vật để thực hiện việc lớn. Ông Hãn đang cần nhiều sức người, sức của cho công việc nên vui vẻ đón nhận. Duyên Trời lại cho ông một cuộc tình.
Cô gái có cái tên vừa quê mùa, vừa ra dáng con nhà đài các: Ngọc Lanh. Cô vốn là con một điền chủ giàu có ở bên kia sông Lô, thuộc trang Dữu Lâu, huyện Phù Khang, phủ Tam Đới. Cha cô giao cho con gái trông coi cửa hàng thu mua đồ Gốm ở bến sông Lô, thuộc Sơn Đông. Thấy ông Hãn là người có tâm chí khác người, cô đem lòng ngưỡng mộ. Mà Tướng Quốc hồi hưu khi chưa đến độ tứ tuần nên cũng có chiều lưu luyến. Một lần bà Khiêm đã khẽ khàng nhắc: “Nên cho người ta một danh phận chứ đừng để người ta phải thiệt thòi...”.
Ông Hãn giật thót vì ý tứ của người vợ vốn âm thầm, nhưng đầy bao dung của mình. Bà đã biết tình ý của ông với Ngọc Lanh, nhưng không thấy sự ghen tuông tốc tác gì, mà bà lại dặn ông như thế. Ông càng hiểu thêm về vợ mình. Bà thực sự là người bạn đời, người chị cả, thậm chí như người mẹ của ông chứ không phải người vợ bình thường. Sau này, khi đứng trước giờ phút sinh tử, ông lại càng thấm thía hơn những giây phút thầm lặng của bà...
Bà Khiêm nóng ruột chờ chồng về vì tết năm nay thằng con trai duy nhất của ông bà - Trần Doãn Hữu, vừa vào tuổi mười sáu. Theo tục của làng, ông bà sẽ phải làm lễ đưa con ra đình làm lễ nhập đinh. Thằng Hữu con ông bà lớn lên giữa vùng đất học Sơn Đông, nơi đây, trên 120 năm trước, vào đời nhà Trần, thầy giáo Đỗ Khắc Chung đã mở trường dạy học, mở ra một nền học vấn sáng láng cho vùng đất bán sơn địa này. Đời này qua đời khác vùng Sơn Đông không hiếm người đỗ đạt. Trần Doãn Hữu được chăm lo đầy đủ và nuôi dạy nghiêm cẩn từ người thầy là hậu sinh của thầy Đỗ Khắc Chung, mà khi nhỏ, cha nó, Trần Nguyên Hãn đã theo học.
Nói đến việc học hành của con và trường lớp của nó, bà Khiêm lại chợt nhớ đến hai người anh em kết nghĩa với ông Hãn. Đó là ông anh Cả Pheo và ông em Hùng Giản.
Cả Pheo họ Lăng, vốn có tên Lăng Tốn, lớn hơn ông Hãn ba tuổi, được làm anh. Hùng Giản kém ông Hãn một tuổi, chấp nhận làm em út, được gọi là Ba Giản. Ba anh em ba tính khí khác nhau. Cả Pheo cao to, ăn nói sang sảng, lòng dạ thẳng ngay, đi đứng huỳnh huỵch. Nói là làm đầy nghĩa khí. Hùng Giản lại có tính nết đúng như tên mình, thật đơn giản mọi vấn đề, không cần suy nghĩ sâu xa, chỉ cần ý hai anh cho là đúng thì ông cho là đúng, chỉ cần hai anh nói phải làm là ông làm, tận tâm, tận tụy. Trần Nguyên Hãn ở giữa, có cả đức tính của hai ông, lại thêm tính thâm trầm của kẻ trí lự và tính sắc sảo và tuệ nhãn của đấng anh hào. Ba ông gắn bó với nhau từ khi còn để chỏm. Lớn lên theo học cùng thầy dạy chữ, luyện cùng một thầy dạy võ nên càng thân thiết. Ba người đã từng làm lễ trên đền Đông Hồ, kết nghĩa anh em... Cùng nuôi chí căm thù giặc Minh xâm lược, cùng vào Rừng Thần luyện binh, tích trữ lương thảo, dựng cờ kháng chiến...
Ngày ông Hãn từ Lam Sơn về Sơn Đông một mình, chọn lựa trong đám bạn chung chí hướng những trai đinh khỏe mạnh trung kiên nhất để vào hội quân với Lam Sơn động chủ Lê Lợi, được hai ngàn binh mã. Ông đưa Cả Pheo đi, nhưng ông nói với Hùng Giản:
- Lúc này hơn lúc nào hết, cần chú Ba ở lại căn cứ Rừng Thần. Chú cứ tiếp tục chiêu binh, tiếp tục trữ lương tích thảo, sẽ có lúc dùng đến.
Với bản chất đơn giản và vâng lời, ông Giản đã ở lại quê nhà, làm đúng như lời hai ông anh căn dặn. Rồi đúng như lời hẹn. Chỉ mấy năm sau, trận thủy quân trên sông Bạch Hạc do Trần Nguyên Hãn chỉ huy đã đánh tan cả đạo quân thủy bộ của giặc Minh. Trong chiến thắng ấy có công của những người dân binh đất Sơn Đông, Lập Thạch. Chỉ sau chiến thắng nửa tháng, đầu tháng mười, Bính Ngọ (1426), Vua Lê phong Trần Nguyên Hãn chức Thái Úy và lệnh mang toàn bộ thủy quân, xuôi dòng sông Hồng về tấn công mặt bắc thành Đông Quan.
Từ Sơn Đông về kinh thành Thăng Long, nay gọi là Đông Quan, theo đường thủy thì chỉ có duy nhất một lối đi, ấy là xuôi sông Lô, đến Bạch Hạc, nhập vào sông Hồng, từ đó qua trấn Sơn Tây, thẳng xuống Long Biên, đã là bờ bắc của thành Đông Quan. Đi thuyền chiến hoặc thuyền nhỏ, nửa ngày là đến. Nếu đi đường bộ thì từ kinh thành phải vượt sông Cái, sang đất Bồ Đề, từ đó qua các huyện An Lạc, Kim Anh, thuộc Kim Đới, dọc đường thiên lý, đến gần ngã ba Hạc, thuộc Bồ Sảo, rẽ phải qua sông Phó Đáy, sẽ vào đất Sơn Đông, tổng cộng đường đi gần một trăm sáu mươi dặm, ngựa tốt cũng phải đi hơn bốn canh giờ. Nói thế thôi, chứ đường chim bay từ Đông Quan về Sơn Đông chỉ trên dưới sáu mươi dặm là cùng...
Bà Khiêm nóng lòng đợi chồng về còn bởi một lẽ, bà không dám nói ra với ai. Chiều tối nay, có chim bồ câu đưa thư từ nơi nào đó mang đến nhà. Bà đón chim câu, gỡ thư và cho chim ăn rồi tạm nhốt chú chim vào lồng, đợi chủ.
Vốn không biết chữ, bà Khiêm chỉ biết vuốt đi vuốt lại phong thư cho thật phẳng phiu rồi trải ra, chèn cái gối bông ở đầu giường lên trên. Bà biết lâu nay, việc quân của chồng có nhiều điều bí mật, không thể để lộ ra, đến thằng con trai đã đủ lớn với sức vóc như một lực sỹ, bà cũng không nói cho nó biết.
Thấy mẹ đi ra đi vào có vẻ nóng ruột, Trần Doãn Hữu đón ý:
Hay mẹ cho con ra đình gọi cha con về!
Bà Khiêm ngần ngừ một lát rồi kéo tay con đến gần, dặn kỹ:
Hữu ơi, con chạy ra sân đình, mẹ chắc cha con, bác Cả và chú Ba cũng đang ở đó. Con đừng vội giục cha về mà nói nhỏ với bác Cả rằng mẹ cháu cần ba người về nhà gấp.
Sở dĩ bà mời cả ba người cùng về là bà biết, mọi việc từ lớn đến nhỏ, từ xưa đến nay, việc gì ông Hãn cũng bàn bạc với hai người anh em tâm đầu ý hợp ấy. Thường là chỉ khi cả ba người đồng ý, đồng lòng thì ông mới triển khai công việc.
Thằng Hữu nghe chưa hết lời mẹ dặn, đã nhón chân chạy thẳng ra sân đình. Nó cũng vẫn chưa nói hết câu, mồm vẫn còn vừa thở vừa nói, Cả Pheo nhìn thấy cháu, đã đứng phắt dậy:
Cha chả! Cũng khuya rồi, giờ mời các cụ bô lão về nhà nghỉ cho đỡ mỏi lưng, tôi, chú Hãn, chú Giản về nhà chú Hãn có câu chuyện cần bàn.
Các bô lão và các vị chức sắc của làng, của xã thấy nói đến chuyện cần bàn của ông Hãn, ai cũng nể trọng, lần lượt ra chào, quay sang chào nhau rồi cũng lần lượt ra về.
Đợi cho ba người đàn ông ngồi yên vị trên bộ ghế tràng kỷ giữa nhà, bà Khiêm mới nhẹ nhàng mang lá thư từ trong buồng bước ra:
Tôi biết việc này là việc quân cơ của tướng công, nên tôi vẫn cất kỹ chưa đưa ai xem. Đây là bức thư do chim bồ câu đưa về chiều tối nay.
Cả ba người đàn ông cùng đứng bật dậy, Cả Pheo cầm vội lá thư đưa ra trước ngọn đèn, mắt nheo nheo ra chiều khó đọc. Ông xoay tờ giấy lại rồi ấn vào tay Trần Nguyên Hãn:
Cha chả! Chú đọc đi, chữ viết tháu quá! Cái đèn dầu dọc này lại tù mù.
Trần Nguyên Hãn đón lấy tờ thư. Ông chưa đọc vội. Bởi ông biết thư này là từ Đông Kinh chuyển về. Nét chữ quen quen của người tâm phúc như ánh lên trong mắt ông. Đây là một tiểu tướng đã cùng ông vào sinh ra tử, có nhiều công lao. Năm ngoái khi Vua Lê Lợi đăng quang, ông ta được tuyển vào đội quân cấm vệ, ngày ngày chỉ huy một vệ canh giữ hoàng thành. Vừa cách đây năm ngày Trần Nguyên Hãn cũng nhận được lá thư như thế này. Thư hôm ấy viết: “Có nhiều người xì xầm về việc Tả Tướng Quốc về quê ở Sơn Đông xây dinh thự, đóng thuyền to, sắm khí giới. Mạt tướng kính mong Tướng quốc hãy đề phòng”.
Người tiểu tướng này có tài luyện chim bồ câu, nhất là chim đưa thư. Trong hơn mười năm theo Bình Định Vương, ông và tiểu tướng như hình với bóng. Nhờ đàn bồ câu này mà ông đã nắm bắt rất nhanh và kịp thời những thông tin cơ mật về phía giặc Minh. Các trận đánh phối hợp các cánh quân, phối hợp các loại quân, quyết chiến và nhanh chóng mang lại chiến thắng do ông chỉ huy đều có công của các chú chim hiền lành và đáng yêu đó.
Ông bình tĩnh trải tờ thư bằng bàn tay ra giữa bàn, Ba Giản cầm chiếc đèn soi lên trước mặt mọi người. Những dòng chữ như nhảy ra khỏi trang giấy: “Khẩn cấp- Một số trọng thần đã tâu với Lê Thái Tổ rằng Tả Tướng Quốc Trần Nguyên Hãn có mưu thoán nghịch, phải ra quân trừ hậu họa...”. Cả Pheo gạt phăng cái điếu bát ở mép bàn rơi tiếng choang xuống nền gạch lát hoa, quát to:
Nếu phản thì chúng bố đã làm phản từ trong Chí Linh, Lư Sơn, cách đây mười năm, chứ đâu đợi đến bây giờ!
Ba Giản vội đặt cây đèn xuống bàn, khẽ nói:
Bác Cả cứ bình tĩnh xem bác Hai cho chủ ý thế nào.
Trần Nguyên Hãn tay cầm phong thư, chắp tay ra sau lưng, trầm tĩnh bước quanh chiếc bàn, trong khi ấy bà Khiêm co chân ngồi nép cuối chiếc giường cầu, kê ở gian bên cạnh. Ông nói:
Tôi tin Vua Thái Tổ sẽ anh minh, suy xét. Người sẽ có chủ kiến của mình, không nghe theo những lời sàm tấu. Mười năm chinh chiến bên Người, tôi hiểu, Người là đấng Quân vương trí lực khác người. Quan Gia tuy có bạo liệt, quyết đoán, nhưng đều lấy đại nghĩa làm trọng...
Cha chả! Chú Hãn nói gì thế, chú gọi Quan Gia là Quan Gia nào? Chỉ có các vua Trần khi nhường ngôi cho con, làm Thái Thượng Hoàng, Vua con lên ngôi mới gọi là Quan Gia, chú gọi như gọi các vua Trần nhà chú không bằng! Đây là Vua Lê, Lê Thái Tổ, là Hoàng đế khai mở triều Lê, mà chú là họ Trần! Xin chú nhớ rõ cho...
Bác Cả! Bác quên rằng tháng ba năm ngoái tôi được Vua ban quốc tính thành Lê Hãn rồi hay sao?
Ờ... ờ... cái đó thì... tôi cũng được dự, nhưng mà...Thôi, gác mẹ nó cái quốc tính quốc tọt ấy đi! Tôi nghe họ nói, khi ở kinh thành, chú đã có nhận xét rằng “Vua ta có tướng Việt vương Câu Tiễn, cổ cao, mép quạ, không thể cùng hưởng yên vui sung sướng được!”. Chú nói thế khác nào tát vào mặt vua. Vua không ghét chú mới là lạ!
Trần Nguyên Hãn nghiêm sắc mặt:
Bác Cả, bác cùng tôi nhập Lam Sơn, đầu quân theo Thái Tổ khởi nghĩa, hơn mười năm đánh Nam dẹp Bắc, bác đã gặp Thái Tổ nhiều lần, bác có thấy Thái Tổ như vậy không?
Tôi không biết gì về tướng số, nên không để ý. Nhưng đám quan ở triều đình họ cứ đồn ầm lên thế, làm tôi cũng chao đảo!
Trần Nguyên Hãn khoát tay:
Thái Tổ từ khi làm đình trưởng ở Lam Sơn đã có chí lớn, tính khí khảng khái, trọng người và ham đọc sách. Người có chân mệnh đế vương rõ ràng, trán cao, tai lớn, mắt sáng như chớp, giọng vang như chuông. Người đi như rồng, ngồi như hổ, trí dũng vượt hẳn người thường. Không ai có thể bôi xấu tướng mạo của Ngài được!
Ba Giản lúc này mới lên tiếng:
Em thì chưa được thấy dung nhan Đức Thái Tổ bao giờ. Nhưng nghe các chú lính giải ngũ về quê, ai cũng khen Đức Thái Tổ có tướng mạo phi phàm. Mà thôi, ta quay lại cái chuyện có kẻ tâu vua việc bác Hãn làm phản đi. Giờ ta tính sao?
Tôi tin Thái Tổ sẽ phân rõ chính tà!- Trần Nguyên Hãn khẳng định.
Bác còn nhớ câu chuyện “Tăng Sâm giết người” bên Tàu không? Bà mẹ tin con đến thế, một người nói con bà giết người, bà không tin, hai người nói con bà giết người, bà không tin, đến ba, bốn người cùng nói con bà giết người, bà đành cuống cuống chạy trốn đó thôi! Lời nói như nước! Nước chảy đá mòn, bác ạ!
Trần Nguyên Hãn cất tiếng cười vang:
Chú Ba bây giờ cũng triết lý lắm lắm! Chú và bác Cả cứ yên tâm. Tôi tin ở Thái Tổ, vì tôi với Thái Tổ đã có một hẹn ước!
Cha chả! Hẹn ước gì, chắc là cái hẹn ước mỗi năm chú về chầu vua hai lần chứ gì?
Đó là một việc tất yếu và cũng là cơ sở của lòng tin bác Cả ạ!
Chú có lòng sáng, tâm trong nhưng chú ở xa vua. Bên cạnh ông ấy nhan nhản những kẻ ghét ghen với chú. Gì chứ bọn Đinh Bang Bản, Lê Quốc Khí, Trình Hoành Bá, Nguyễn Tông Chí, Lê Đức Dư... cái bọn chỉ biết xum xoe, nịnh bợ, đi đến đâu chỉ lo vơ vét, ra trận thì cụp vòi vào... chúng đã khó chịu khi vua phong chú làm Tả Tướng Quốc, ngang hàng con trai trưởng của vua là Lê Tư Tề, Hữu Tướng Quốc? Thế là chú đứng trên đầu chúng? Gì chứ chúng sẽ ngày đêm ton hót lên ông ấy, mà nói mãi rồi vua cũng thấy chúng nói đúng! Mang tiếng Tả Tướng Quốc mà phản vua thì uất lắm chú ạ! Ta không thể ngồi chờ lũ tiểu nhân ấy đắc chí xem vua xử tội ta. Chi bằng lấy cái danh Tả Tướng Quốc, lại là dòng dõi nhà Trần, ta nổi dậy, chọc trời khuấy nước, xem đã làm gì được nhau! Mà cái chức Tả Tướng Quốc của triều nhà Lê này, chú cũng mang danh thế thôi, đã thi thố được gì đâu!
Bác Cả cũng nên giữ mồm giữ miệng, bác và chú Ba biết cho tôi thế là đủ rồi!
Cha chả! Chú cứ có cách nghĩ ẩn mình đi như thế, oan gia có ngày. Bởi ai biết chú làm gì, làm như thế nào? Chú nhìn lại mình đi. Năm Đinh Dậu (1417) chú mang gươm báu vào dâng Lê Lợi. Nhà vua như bắt được vàng, dùng gươm báu thành vật bất ly thân. Mà ta nghe nói gươm ấy vì chinh chiến nhiều, nó cũng khát chiến và hiếu sát ghê gớm. Nhưng thôi, chuyện ấy để nói sau. Ngay năm sau vua phong chú chức Tư Đồ. Chức ấy có nhỏ đâu, cũng ngang chức với ông nội chú dưới triều nhà Trần. Ấy thế mà mãi tám chín năm sau, sau trận vây thành Đông Quan bằng thủy binh, chú mới lên chức Thái Úy. Thế rồi, giặc rút về nước, chú được chức Tả Tướng Quốc, nghe thì oai phong đấy, nhưng chú vừa hé ý đồ xin về quê an trí, vua đồng ý ngay. Chức to thế, tể tướng chứ đâu phải chuyện đùa. Nhưng tể tướng về quê thì có khác nào lính quèn như tôi? Vua tin chú ở chỗ nào?
Bác Cả, bác nói gì mà nặng nề vậy?
Thì từ tướng to đến lính bé, trong quân ai cũng biết, các tướng xuất thân từ Lam Sơn chỉ giỏi đánh mai phục, giỏi đánh tiêu hao binh lực địch, còn để đánh lớn, đánh có hiệp đồng các loại quân, hiệp đồng các cánh quân, tức là đánh bài bản, dàn trận, ém quân, trực diện, vu hồi... điều binh, khiển tướng giỏi thì chỉ có chú mà thôi. Thế mà chú cứ để công lao trôi tuột đi, chẳng có bổng lộc gì cho vợ cho con...
Bác Cả ơi!- Trần Nguyên Hãn kéo Cả Pheo ngồi xuống ghế, giọng ôn tồn- Anh em mình nhập Lam Sơn, theo Bình Định Vương có phải để vinh thân phì gia đâu? Chúng ta chỉ có một ước nguyện là đuổi được lũ giặc Minh tàn ác ra khỏi bờ cõi, nước Đại Việt ta được độc lập, dân Đại Việt ta được no ấm, sung sướng an hưởng thái bình...
Cả Pheo vẫn theo dòng ký ức cùng ẩn ức, lại đứng bật dậy, nói to:
Cha chả... ta nói đây là vì ta ức thay cho chú! Nghĩa quân Lam Sơn từ khi dựng cờ, đến gần tám năm chỉ luẩn quẩn trên đất Thanh Hoa. Ba lần bị giặc Minh đuổi rát, phải dạt lên Linh Sơn, hàng chục lần vua tôi, tướng sỹ táo tác, thất lạc nhau. Có mấy năm phải xin hòa hoãn, cống nạp quân nhà Minh. Chỉ khi theo kế của chú và tướng quân Nguyễn Chích, chú cầm quân đánh chiếm đất Tân Bình, Thuận Hóa, mở ra một vùng đất rộng lớn từ sông Giang trở vào, cũng là mở rộng địa bàn cho nghĩa quân. Nhưng chính là phá thế cầm cự, mở ra thế phản công. Thế rồi năm Bính Ngọ (1426), vua kéo quân ra bắc, nếu không có đội thủy binh thiện chiến của chú thì thử hỏi thành Đông Quan do Vương Thông chiếm giữ có bị hãm đến quắt thài lài như thế không? Mà cái đội thủy binh chú luyện trên Sơn Đông này, mới thần tốc làm sao. Hai ngày đã ém quân trên sông Hát, một canh giờ đã ào ạt xuôi dòng sông Hồng, áp sát phía đông bắc thành Đông Quan. Lính thủy đánh bờ như thiên binh trên trời xuống, làm lũ Vương Thông, Phương Chính chạy vỡ mật. Thế rồi cái vụ chú chỉ huy phá thành Xương Giang. Các tướng khác đánh sáu tháng không hạ được thành. Chú lên, chỉ chưa đầy một canh giờ, thành của giặc bị phá. Nếu còn thành ấy, liệu đội quân tiếp viện của Liễu Thăng có bị động và có bị sa lầy ở Chi Lăng không? giặc Minh sang tiếp viện cho Vương Thông không có thành trú quân, chúng phải nằm phơi mình ra giữa những cánh đồng cho quân Lam Sơn thịt chứ?
Thôi, thôi, điều ấy bác Cả nói nhiều rồi. Mà bác Cả nói không thấy mệt à? Đức Thái Tổ đã nhìn thấy công lao ấy thì đệ bây giờ mới được như thế này chứ!
Nhìn thấy, nhìn thấy mà lại nghi chú làm phản à?
Trần Nguyên Hãn cười sảng khoái, khuôn mặt vuông với hàm râu quai nón xanh mờ như tỏa sáng:
Bác Cả ơi, đây mới là mấy ý tâu sàm của mấy người chưa hiểu đệ mà thôi. Đức Thái Tổ đã có ý chỉ gì đâu!
Hừm! Để có ý chỉ của vua thì chú cũng tàn đời. Thôi! Thế bây giờ chú tính sao? Có đóng tàu to nữa không?
Đóng!
Có xây phủ đệ to nữa không?
Xây!
Có lập các quy ước trong các xã, các trang các ấp nữa không?
Tiếp tục làm!
Cha chả! Thế là chú quyết chí làm phản chứ gì! Ta theo chú!
Này bác Cả, bác bỏ ngay cái ý nghĩ đó ra khỏi đầu cho đệ!
Mọi việc dừng ở đó. Đêm đã khuya, Cả Pheo và Ba Giản lục tục ra về.
Đêm đầu xuân trời còn khá lạnh, gió bấc vẫn hun hut thổi qua các cành cọ, đập phần phật vào nhau, nghe càng thêm lạnh. Tiếng con chim “Bắt cô trói cột” trong cánh rừng sau nhà, cứ khắc khoải làm đêm xuân quê nhà như chứa chất sự khát khao hơn...
Ngả mình, dang tay cho mái đầu người vợ nhu mì tần tảo gối lên, Trần Nguyên Hãn hỏi nhỏ:
Nàng đang lo nghĩ điều gì phải không?
Vâng, tướng công ơi, thiếp thấy sợ!
Không sao, ta đã tính kỹ rồi, bằng giá nào ta cũng phải về kinh đô, dù ta tự đi hay có chiếu vua vời về. Trước khi đi ta sẽ viết lại cách khu xử cho nàng và con trai trưởng. Nếu ta có mệnh hệ gì thì bằng mọi giá, nàng phải giữ lấy dòng dõi Trần Nguyên cho ta. Thằng Doãn Hữu là hậu duệ của dõng dõi Đông A, nó là chắt bốn đời của quan Tư Đồ Trần Nguyên Đán, là hậu duệ bảy đời của Tướng Quốc Thái sư Trần Quang Khải. Mà Thái sư thì nàng biết rồi, là con thứ ba của vua khai mở triều Trần, Đức Thái Tông. Nàng cứ nghe ta, cho con vào Rừng Thần, các bô lão và dân làng sẽ che chở bảo vệ cho hai người.
Ngập ngừng một lát, Thị Khiêm nhỏ nhẹ: “Tướng công ơi, thiếp thấy bác Cả nói cũng có lý...”.
Nàng không nên can dự vào việc của quốc gia!
Nhưng...
Nhưng sao?
Nhưng dì hai thì có thể bàn bạc được với tướng công.
Dì ấy đã theo tướng công bao ngày trận mạc, dì ấy lại sắc sảo, biết cơ mưu, tướng công nên hỏi thêm ý kiến dì ấy!
Nàng thật hiểu ta và lòng nàng thật bao dung!
Thiếp tự biết mình chỉ là người trông nhà chu đáo cho tướng công mà thôi. Để có người lo cho tướng công trên đường thiên lý, bươn trải ngoài đời thì phải là dì ấy.
Ta cảm ơn nàng rất nhiều! Đôi tay vạm vỡ của vị võ tướng xiết chặt hơn tấm thân đang nóng rực của người mẹ một con mới bước vào tuổi ba mươi hai./.
(Còn nữa)