TÔI LÀ THỢ MỎ

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Vũ Thảo Ngọc

TÔI LÀ THỢ MỎ

Tôi là thợ mỏ, tôi luôn tự hào về điều đó, miền đất mỏ Quảng Ninh đã cho tôi nhiều ân tình của cuộc đời, tôi mãi mang ơn và mắc nợ mảnh đất than biển miền Đông Bắc của Tổ quốc…

Vùng mỏ và địa danh vùng mỏ

Tôi luôn tự hào có 10 năm làm công nhân mỏ trực tiếp rồi nhờ phấn đấu kinh qua học tập mới trở thành người sáng tác văn học chuyên nghiệp. Vì thế với tôi Vùng mỏ luôn là một miền đất sáng tác “màu mỡ” của một người viết. Và tôi luôn tâm niệm tôi có hai miền quê nuôi dưỡng để tôi có cơ hội phát huy năng lực của cá nhân, đó là quê hương nơi tôi sinh ở Hải Dương và quê dưỡng là Quảng Ninh!

Lại sắp đến kỷ niệm 90 năm ngày Miền mỏ bất khuất, tên gọi đã ăn sâu vào tâm thức người thợ mỏ từ hơn 60 năm qua, bây giờ dù tên gọi mới là Ngày truyền thống công nhân vùng mỏ, Truyền thống ngành Than, thì trong tôi vẫn vẹn nguyên một tinh thần “miền mỏ bất khuất”. Bởi lẽ đó tâm hồn chúng tôi, lẽ sống của chúng tôi, lý tưởng của chúng tôi đã đi cùng năm tháng, cho dù trong số thợ mỏ chúng tôi có người gắn với vùng mỏ suốt cuộc đời công chức, có người vì lý do cá nhân đã chuyển đi ngành nghề khác, địa phương khác thì Miền mỏ, Đất mỏ Quảng Ninh đã lưu dấu mãi trong huyết quản của chúng tôi.

Xin nói thêm về khẩu hiệu “Miền mỏ bất khuất” là lấy tinh thần của những người thợ mỏ từ đêm ngày 12/11/1936, cuộc Đình công của hơn ba vạn thợ mỏ đấu tranh với chủ mỏ đòi tăng lương, giảm giờ làm giành thắng lợi. Theo dòng tư liệu ngày 06/11/1961 Ban Thường vụ Khu ủy Hồng Quảng đã ra Nghị quyết số 31-NQ/KU “V/v Tổ chức kỷ niệm Ngày 12/11, ngày đấu tranh của giai cấp công nhân Vùng mỏ”. Và năm 1982 Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Quyết định lấy ngày 12/11 là Ngày truyền thống ngành Than. Và do đặc thù quản lý mới, tên gọi Miền mỏ bất khuất được đổi là Ngày truyền thống Công nhân vùng Mỏ - Truyền thống ngành Than 12/11. Dù là tên gọi nào thì tinh thần thợ mỏ vẫn mang tinh thần của mốc son lịch sử từ ngày 12/11/1936.

Niềm kiêu hãnh ấy, tự hào ấy về một thế hệ thợ mỏ tay không tấc sắc đã làm nên những điều kỳ diệu như không tưởng ấy. Tinh thần bất khuất của những người thợ mỏ năm 1936 với khẩu hiệu “Kỷ luật, đồng tâm, chúng ta nhất định thắng” đã làm nên mốc sóc lịch sử chói ngời không chỉ ở vùng mỏ Quảng Ninh mà đánh dấu thêm một mốc son ở miền Đông Bắc của Tổ quốc trên bản đồ lịch sử dân tộc đấu tranh chống thực dân Pháp, sau ngày thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương mùng 3/2/1930…

Tôi là người đã và đang sống cùng hơi thở, nhịp đập của Vùng mỏ trong suốt hành trình cả cuộc đời, vì thế trong hệ thống tác phẩm của tôi, dù là thể tài nào cũng vẫn trọn vẹn là tác phẩm viết về người và đất vùng mỏ. Tôi tự hào với bạn bè văn chương, báo chí đều gọi tôi một cái tên dung dị mà thân yêu nhất “nhà văn vùng mỏ”. Chỉ cần thế thôi đủ để nói lên những gì Vùng mỏ rộng lớn, vùng mỏ sôi động đã tạo nên tôi và lớp lớp các thế hệ văn nghệ sĩ trưởng thành từ các mỏ than, trưởng thành từ người một thợ mỏ lao động trực tiếp. Và bên cạnh những giá trị bền vững của miền văn hóa than biển từ Vùng mỏ tạo nên ấy là biết bao những giá trị cuộc sống khác từ Vùng mỏ tạo nên.

Âm hưởng của vùng đất tôi nghĩ bao giờ cũng bắt đầu từ tên địa dnah, tên những con người dù là anh hung có công với đất nước hay những con người nhỏ bé bình dị đã làm nên những huyền thoại cho vùng đất ấy. Những tên đất, tên người vì thế đã góp phần quan trọng làm nên lich sử vùng đất. Vì thế, tôi nghĩ nghĩ ngay đến tên các địa danh ở Vùng mỏ. Những địa danh gắn với chúng tôi biết bao nhiêu kỷ niệm, những tháng năm đi qua nhiều thăng trầm, đổi thay và phát triển của các xóm thợ, thành phố thợ từ các khu vực có khai thác than mà có các đô thị vùng mỏ rộng lớn như ngày hôm nay.

Do đặc thù công việc tôi được đi và đến nhiều các mỏ than của vùng mỏ Quảng Ninh từ vùng than Đông Triều, Uông Bí đến Hồng Gai, Cẩm Phả những con đường đi qua, những xóm thợ xưa nay đã là con phố khang trang mang tên đất và người vùng mỏ đã gắn bó thân thiết với miền đất than biển đầy nắng gió này hơn 60 năm qua. Các địa danh đã trở thành một phần quan trọng chỉ dẫn trong các đô thị ở Vùng mỏ để những bạn bè trong và ngoài nước có địa chỉ để tìm về Vùng mỏ bắt đầu từ những cái tên dung dị gắn với đất và người Vùng mỏ như Loong Tòong, Bến Đoan, như phố Thư ký… ở thị xã Hồng Gai cũ (rồi thành phố Hạ Long sau này) có từ thời thuộc địa Pháp. Nếu vùng mỏ thời thuộc Pháp gắn với tên của người Pháp như ở Hồng Gai có phố Thư ký, ở Cẩm Phả có Núi Trọc, núi Cốt Mìn hay Mông Giăng, thì ở vùng than Mạo Khê ta sẽ gặp các phố như cái tên mang tên đất có từ trước là Mạo Khê, Non Đông, … Ở Vàng Danh có Lán Tháp, Lán Ga, ở Hồng Gai sau là Hạ Long có phố 5/8, có đường phố mang tên người Anh hùng thợ mỏ Đặng Bá Hát, là Hà Lầm, Hà Tu, Cọc 5, Cọc 8, … đến Cẩm Phả thì có rất nhiều các tên phố, địa danh phường xã trước ngày 1 tháng 7 năm 2025 vẫn mang tên về các mỏ than như Quang Hanh, Ngã Hai, như Đèo Nai, Cọc Sáu, Cửa Ông, Mông Dương, Khe Chàm… tên các mỏ than xưa thành tên địa danh hành chính của trên địa bàn đã đi qua trên 60 năm từ khi thành lập tỉnh Quảng Ninh đến nay là thành phố Quảng Ninh vẫn mang tên gọi đó. Dù có thay đổi thế nào, hồn vía của những tên gọi ấy đã ăn sâu vào tiềm thức người Vùng mỏ nhiều thế hệ.

Tôi nhớ mới tuần trước nhóm anh em nhà văn của tôi có dịp ngồi đàm đạo cùng ông Đoàn Văn Kiển, nguyên chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam, anh em tôi cũng sôi nổi bàn luận về các địa danh ở vùng mỏ. Nhân việc nhắc đến sự kiện 90 năm ngày Miền mỏ bất khuất, ông Đoàn Văn Kiển hào hứng thêm, ông giải nghĩa cho chúng tôi nhiều cái tên ở Vùng mỏ Quảng Ninh rất thú vị mà tôi …cũng chưa có dịp tìm hiểu kỹ. Tôi biết mấy năm nay ông Đoàn Văn Kiển đã ấp ủ một công trình nghiên cứu độc lập là cuốn khảo cứu về văn hóa làng xã ở vùng đồng bằng Bắc bộ và có phần riêng về địa danh Vùng mỏ Quảng Ninh. Mỗi địa danh là một câu chuyện thú vị để người đi khảo cứu bổ sung thêm rất nhiều dữ liệu về văn hóa, lịch sử vùng đất đó. Trong tư gia của ông có một thư viện lớn đủ các loại sách đông tây, kim cổ để ông nghiền ngẫm, nghiên cứu có hệ thống cho ấp ủ nghiên cứu sâu của mình về đề tài ông theo đuổi đã lâu. Nghe ông say mê về địa danh Vùng mỏ thế, chúng tôi biết, dù xa mỏ nghỉ hưu lâu rồi, nhưng trái tim người thợ mỏ, một “thủ lĩnh” ngành mỏ của chúng tôi vẫn luôn thao thức về mỏ, về than, về đất và người Quảng Ninh mà như ông vẫn lặng lẽ theo cách, mảnh đất đó ông đã đến ở lại và chẳng bao giờ rời xa…

Chuyện về người cựu thợ mỏ “thủ lĩnh” ngành của chúng tôi luôn là người tâm huyết như thế và từ ông như nguồn dây dẫn hối thúc chúng tôi đang tâm huyết với đề tài về đất và người vùng mỏ thêm những háo hức mới để hoàn thiện tác phẩm của mình với đề tài công nhân mỏ…

Mỗi chặng thời gian đi qua lại thêm những lớp bụi thời gian, có ai đó không có dịp trở về Vùng mỏ vẫn hỏi thăm nhau bằng nhiều cách, từ khi chưa có nền tảng công nghệ số là bằng những lá thư. Bây giờ ngày nào cũng có những câu chuyện trên nền tảng số để hỏi thăm nhau, để nhắc nhớ những địa danh đã ăn sâu bén rễ trong tâm hồn những người đã đến, đã đi và ở lại vùng mỏ với nhiều chặng đường lịch sử khác nhau. Như hôm qua các cựu cán bộ công Mỏ than Cọc Sáu cũ của tôi hiện sinh sống ở Hà Nội đã tổ chức gặp gỡ thường niên. Các anh chị tíu tít gọi tôi, kể bao kỷ niệm ngày xưa ở lòng moong sâu ở công trường xúc trên đỉnh cao gió lộng của Cọc Sáu ấy… Tôi rưng rưng xúc động cùng những thân tình ấy, dù trong nhóm có nhiều anh chị đã đi quá nửa đời người, nhưng ký ức ngày ở mỏ chẳng bao giờ phai nhạt!

Tôi nhớ những ngày còn ở mỏ than Cọc Sáu là một chặng đường đã tạo dựng cho tôi biết bao những cơ hội được làm việc, được học tập và trưởng thành. Tôi nhớ những người thợ mỏ làm việc cùng tôi, mỗi người một hoàn cảnh, nhưng đều là những con người lam làm, chịu thương chịu khó. Mỗi ca kíp đều là những con người chân thật mang dấu ấn của người vùng mỏ, của một vùng đất còn nhiều gian khó và bụi bặm, vất vả muôn phần. Những thợ mỏ nam vào ca với công việc trắng đêm cùng máy xúc, máy khoan, cùng những ca xe tải hạng nặng vắt vẻo đưa than từ lòng sâu đáy mỏ lên rồi từ tầng cao ra bến cảng… những công việc vô cùng nặng nhọc. Chúng tôi ở lòng sâu đáy mỏ thì bên tai luôn luôn mang theo âm thanh của công suất máy bơm 2000 mét khối/giờ, hệ thống bơm công suất cao nhằm phục vụ việc thoát nước đáy mỏ là công nghệ khai thác lộ thiên sâu nhất Việt Nam thời điểm đó. Nhóm chị em chạy bơm moong chúng tôi đã mang theo tật…nặng tai vì gắn bó với công việc đặc thù ấy! Công việc nào cũng có những nhọc nhằn nhưng chúng tôi đã ở lại, đã gắn bó và trưởng thành nhiều hơn. Vì tôi biết, ngay thời kỳ ấy với áp lực công việc như thế, có nhiều bạn bè tôi đã tìm cơ hội công việc tốt hơn và chuyển ra ngoài ngành mỏ…

Tôi tự hào trong đội hình văn nghệ sĩ Vùng mỏ

Tôi có 10 năm làm mỏ rồi thi đỗ vào Đại học và chuyển công tác khỏi mỏ Cọc Sáu, nhưng như cơ duyên cuộc đời, tôi đi và lại trở về mỏ. Dù góc độ công việc nào tôi vẫn mang danh tôi là thợ mỏ Quảng Ninh. Vì thế, tôi vẫn trong đội ngũ văn nghệ sĩ Quảng Ninh, văn nghệ sĩ của ngành Than là thế…

Trong số những văn nghệ sĩ, báo chí trưởng thành từ công nhân lao động trực tiếp khá đông. Nhất là ở vùng mỏ Cẩm Phả, nơi có thể gọi là thành phố thủ phủ của Than. Nơi bắt đầu của ngọn lửa cách mạng của hơn ba vạn thợ mỏ đấu tranh đòi giảm giờ làm, tăng lương thắng lợi giữa chủ mỏ Pháp và người công nhân khi ấy (12/11/1936). Cái ngòi nổ được châm và bùng lên mãnh liệt. Những culi than tay không tấc sắc đã chiến thắng kẻ thù được trang bị đầy đủ các dụng cụ, vũ khí hơn hẳn người culi mỏ tay không chống giặc!

Ai cũng trải qua thời đi học và đều đã được đọc, được học về tiểu thuyết Vùng mỏ của nhà văn Võ Huy Tâm, một trong những nhà văn hàng đầu đặt viên gạch đầu tiên của nền văn học cách mạng.

Vùng mỏ như tiếng chuông rung lên phản ánh chế độ khắt khe, bóc lột của chủ mỏ đối với người culi than thông qua những trang tiểu thuyết của nhà văn-thợ mỏ Võ Huy Tâm. Cuốn tiểu thuyết Vùng mỏ đã được trao giải Nhất của Hội nhà văn Việt Nam năm 1952.

Với lực lượng văn nghệ sĩ vùng mỏ nếu ngày đầu xuất hiện viên gạch đầu tiên là nhà văn thợ mỏ Võ Huy Tâm thì sau gần 70 năm qua khi hình thành các Liên hiệp than Hồng Gai, Liên hiệp than Cẩm Phả, hay Uông Bí, rồi chia ra là mô hình các mỏ, rồi Công ty trực thuộc Tổng Công ty Tha, rồi Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam, đội ngũ văn nghệ sĩ là thợ mỏ đã tang lên nhiều lần. Một đội hình văn nghệ sĩ trưởng thành thừ các mỏ than là một đội ngũ hung hậu, họ có nhiều thành tích trong biểu diễn, trong sáng tác các loại hình VHNT. Như Nghệ sĩ vùng mỏ (NSVM) Thanh Việt ở mỏ than Hà Lầm, như các NSVM Ánh Tuyết ( mỏ than Cọc Sáu) Kim Oanh (Xí nghiệp Vật tư)…và nhiều NSVM ở lĩnh vực biểu diễn khác. Các họa sĩ Ngô Phương Cúc, Bùi Đình Lan (Mỏ than Đèo Nai xưa), Khuất Thị Vinh (Mỏ than Đèo Nai xưa); Nguyễn Hoàng (Mỏ than Hà Lầm xưa), các nghệ sĩ nhiếp ảnh như Đoàn Đạt (Nhà máy Cơ khí Cẩm Phả xưa), Đỗ Kha (Mỏ than Hà Tu), và các thế hệ hôm nay như Phạm Mạnh Hùng (Công ty than Mạo Khê), Dương Phượng Đại (Công ty Môi trường -TKV)…

Là đội ngũ viết văn, làm thơ như Tô Ngọc Hiến, Trần Tâm, Trần Đình Nhân, Trần Ngọc Dương; Đặng Mạnh Đàm, Nghiêm Hải Sơn, Trần Thu Lan, Lê Thị Liên… ở vùng than Cẩm Phả. Là các tác giả ở vùng than Uông Bí như Hoàng Tháp, Vũ Thế Hùng, PhạmThị Phin…Ở vùng than Hạ Long có Hoàng Tuấn Dương, Nguyễn Ngọc Sính, Nguyễn Đình Thái, Nguyễn Thị Dung; Bùi Khắc Trực; Phạm Công Hương; tôi và một số tác giả khác.

Là đội ngũ sáng tác âm nhạc như Đức Nhuận, Lê Chí Phúc, Lê Nguyên Thêm, Phạm Thắng…Và còn nhiều các tác giả, diễn viên của bộ môn sân khấu và biểu diễn khác…

Đã có nhiều nghệ sĩ, nhạc sĩ, nhà văn, nhà thơ trở thành các hội viên các Hội VHNT chuyên ngành Trung ương. Có nhà văn thợ mỏ Võ Huy Tâm đạt giải thưởng cấp Nhà nước về VHNT và tên ông được Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả cũ cho đặt tên một đường phố ở phường trung tâm Cẩm Phả! Ở thành phố Cẩm Phả cũ còn có Giải thưởng VHNT mang tên Võ Huy Tâm. Một niềm tự hào của văn nghệ sĩ Cẩm Phả nói riêng và của văn nghệ sĩ ngành Than nói chung cũng là của văn nghệ sĩ vùng mỏ Quảng Ninh. Và chúng tôi là lớp văn nghệ sĩ hậu thế, càng tự hào hơn vì mình được đứng trong đội ngũ văn nghệ sĩ hùng hậu như thế ở vùng mỏ Quảng Ninh!

Bây giờ thế hệ chúng tôi có đông anh chị em tham gia lĩnh vực sáng tác, biểu diễn thành công, đã xuất bản nhiều tập sách đủ thể loại như thơ, truyện ngắn, bút ký và tiểu thuyết hay là sản xuất các MV ca nhạc, triển lãm cá nhân, tổ chức chương trình giới thiệu tác phẩm mang tầm cao hơn, có giải thưởng của các Bộ, Ngành và Tỉnh Quảng Ninh viết về đất và người Vùng mỏ. Đội ngũ đông hơn, số lượng tác phẩm nhiều hơn và chúng tôi dù là người còn đang công tác trong ngành than hay đã nghỉ hưu luôn nỗ lực mỗi ngày tận hiến cho mảnh đất mà mình đã gắn bó cả cuộc đời bằng các tác phẩm VHNT có giá trị.

Tôi và vùng mỏ, nơi tôi luôn biết ơn miền đất đã cho tôi những diệu kỳ của số phận, miền đất đã cho tôi món quà, phần thưởng lớn nhất cuộc đời là mấy chữ “Nhà văn vùng mỏ”! Chỉ thế thôi đã như là một gia tài lớn của tôi. Một gia tài mà không phải ai cũng có được. Tôi thầm tự hào về danh xưng ấy cho cá nhân tôi, nhưng là tự hào về miền đất mỏ có than, có biển, có đồng bằng, núi cao và cả một bề sâu về văn hóa của cộng đồng dân tộc anh em cư ngụ lâu đời ở vùng than biển Quảng Ninh. Tôi tự hào tôi là người thợ mỏ Quảng Ninh./.

Hạ Long, tháng 10/2026

V.T.N