TÀ XÙA - HỒNG NGÀI

Điện thoại: 0913 269 931 - Zalo: 0964 131 807 - Email: soncam52@gmail.com.

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Phan Anh – Thu Hiền

TÀ XÙA GIEO THƯƠNG, HỒNG NGÀI DỆT NHỚ

Dường như phải sang đông, Bắc Yên mới phô ra đầy đủ những nét đặc trưng của vùng núi cao Tây Bắc. Toạ dưới chân núi Tà Xùa, phố huyện trải dài theo quốc lộ 37 và nằm gọn trong cái thung lũng lòng chảo, giữa các dãy núi trập trùng vừa tráng lệ vừa hoang sơ. Mới đó không xa, cái phố núi này từng là một thị trấn đảm nhận vai trò trung tâm hành chính, kinh tế, văn hoá của huyện vùng cao thuộc tỉnh Sơn La. Giờ đây, dẫu danh xưng hành chính thị trấn - với ý nghĩa là một đô thị - không còn nữa, mà được thay thế bằng tên gọi mới - xã Bắc Yên, nhưng nét phồn hoa dưới chân mây ngàn Tà Xùa thì dường như chưa hề phôi pha. Phố huyện vẫn nằm đó bên những con đường trải nhựa thênh thang, rộn ràng sắc màu của những cạp váy H’Mông xập xoè, xúng xính giữa bảng lảng hơi sương đang rập rờn trên các ngọn núi và đâu đó còn có thấp thoáng những đám mây tinh nghịch sà xuống chạy nhảy trên những nóc nhà. Cái cảnh ấy nhìn náo nhiệt là vậy mà sao trong tôi lại thấy hiện lên một sự bình yên đến kỳ lạ. Náo nhiệt mà không ồn ào, không xô bồ, không bụi bặm. Nó khác hẳn với sự náo nhiệt đang diễn ra trên các phố phường nơi đô thị. Phong vị ấy có lẽ người ta chẳng thể nào gặp ở đâu được ngoài những đại ngàn Tây Bắc. Và phố núi Bắc Yên này chính là cửa ngõ của không chỉ một “thiên đường mây” vô cùng độc đáo, mà còn là cả một thế giới sắc màu văn hoá sống động mang đậm bản sắc khó lẫn của những tộc người thiểu số giữa non xanh. Cánh cổng của cửa ngõ ấy hiện ra trong mắt tôi giống như đôi cánh tay đang mở rộng, chào đón những cú nhấn ga ngược ngàn của lữ khách trên khắp mọi miền.

Tà Xùa, điểm hẹn mây ngàn

Khi chưa chạm chân đến Tà Xùa, ngắm nhìn những bức ảnh hay những video về biển mây ở đây, không ít người nghĩ rằng cảnh ấy là phi thực tế ở đại ngàn Bắc Yên. Núi non thì mờ ảo và thay vào đó, chủ nhân của núi rừng là “biển mây” trắng như bông, khi thì cuồn cuộn như triều dâng, lúc lại bồng bềnh trôi lững lờ. Bức tranh ấy vô cùng huyền ảo, khiến cho vùng đất này hiện lên tựa như một bến thiên đường, cảnh thực mà cứ như mơ, kỳ vĩ và hiếm thấy ở những vùng đồng bằng. Chỉ ngắm nhìn thế thôi mà đôi lúc người xem không tránh khỏi cảm giác đang đứng giữa biển mây phiêu lãng ấy, như thể vừa được đặt chân sang một thế giới khác. Ấy là thế giới của gió núi, mây ngàn đẹp như tiên cảnh.

Tôi biết về Tà Xùa bắt đầu từ những tấm hình và các video như thế. Những khung hình về đỉnh non mây vờn bảng lảng, những thước phim về biển mây mềm mại như dải lụa quấn quyện dày đặc trên các vách núi hằn sâu trong tâm trí, trở thành một nỗi thôi thúc âm ỉ. Để rồi, thay vì tiếp tục làm một khán giả đứng sau màn hình, tôi đã chọn trở thành một gã lữ khách xách ba lô ngược ngàn để được tận mắt chiêm ngưỡng.

Nhưng, muốn được đã con mắt thì đôi chân phải mỏi, con tim phải đập liên hồi trên từng khúc cua gắt gỏng hướng lên đỉnh trời mà độ cao cứ tăng dần bên từng vách núi. Đường đến Tà Xùa, nếu tạm gác lại hơn 200 km từ Hà Nội lên đến thị trấn Bắc Yên, thì chỉ riêng đoạn đường khoảng hơn 20 km, từ cánh cửa thung lũng ngược ngàn lên đến “sống lưng khủng long” trên đỉnh Tà Xùa, với cái lạnh thấu xương của mây mù Tây Bắc cũng đủ là một cuộc tôi luyện. Cái lạnh thấu xương của sương mù Tây Bắc hòa cùng gió ngàn như muốn thử thách ý chí của kẻ lữ hành. Thú thực, cung đường ấy không dành cho những kẻ “lười nhác” hay người “yếu tim”. Nó tựa như một lời thử thách của núi rừng dành cho người đam mê “xê dịch” hay kẻ “mộng mơ”. Ai đó, muốn chạm vào mây ngàn thì phải học cách đi trong gió núi, làm bạn với sương mờ và những con dốc dựng đứng nối đuôi nhau, cho dù con đường chinh phục Tà Xùa giờ đây đã dễ đi hơn rất nhiều. Đường nhựa, đường bê tông đã được mở rộng và kéo dài lên đến đỉnh trời nhưng chinh phục nó vẫn là một giấc mơ, đòi hỏi phải tập trung cao độ và một bản lĩnh quả cảm bởi sự mạo hiểm vẫn tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Trên hành trình thưởng ngoạn ấy, có lúc ta phải liều mình và cũng có không ít người “ham chơi” mà đã phó mặc số phận, gửi trọn niềm tin cho những tay lái người bản địa. Bởi con đường lên “tiên giới” ấy không chỉ có những khúc cua tay áo gấp khúc, liên tiếp, trên độ cao khoảng 2000 m so với mực nước biển khiến tai ù, mắt mờ mà còn đứng tim bởi một bên là vách núi xám xịt, dựng đứng và một bên vực sâu hun hút, bảng lảng sương mờ. Mỗi chiếc xe máy lướt qua, trông xa chẳng khác nào một chiếc lá nhỏ nhoi đang trôi trên dòng sông thiên nhiên mêng mang, hùng vĩ. Chỉ hơn 20 km thôi nhưng gió ngàn gầm rít, táp thẳng vào mặt khiến cho hai hàm răng cứng đờ, thi thoảng run lên, va vào nhau cầm cập. Không những thế, đôi tay nhiều lúc có cảm giác cứng đờ, tê dại vì phải ghì chặt tay lái. Nhưng đổi lại, ngay sau những phút giây thử thách nghẹt thở ấy là một sự choáng ngợp đến lặng người. Thiên đường mây Tà Xùa vỡ oà trước mặt, hiện ra trong tầm mắt lữ khách một cách mê hồn, khiến cho bao mệt mỏi, sợ hãi, âu lo bỗng chốc tan nhanh như những bong bóng xà phòng.

Chạm chân đến đỉnh Tà Xùa, bước đi trên con đường “sống lưng khủng long” chênh vênh giữa trời, tôi có cảm giác như đang ở trong “cõi mây”. Biển mây ở đây mênh mông, dày đặc và trắng xoá như bông, cảm giác mềm mịn như tơ lụa. Thứ mây ấy dâng tràn khắp cả thung lũng, hiện ra trước mắt, sà xuống những con đường, quấn quện trong từng bước chân, nâng gót mát lạnh. Không biết mây ở đâu đổ về mà nơi này nhiều đến thế. Mênh mông, chỗ nào cũng mây. Biển mây che khuất sườn non và những bản làng giữa đại ngàn hay các ruộng bậc thang nơi rẻo cao núi đồi. Những áng mây lúc dịu dàng lững lờ buông trôi, khi hối hả cuồn cuộn trào lên như sóng cả. Khung cảnh thung lũng khi ấy nhìn sao mà liêu trai, huyền ảo đến vậy. Đứng trước khung cảnh “siêu thực” của thiên đường mây Tà Xùa, tôi mới thấu hiểu vì sao nơi này lại vượt qua biết bao ứng viên để được World Travel Awards vinh danh là “Điểm đến du lịch mới nổi hàng đầu châu Á năm 2026” tại Maldives.

Săn mây trên đỉnh Tà Xùa giờ đây đang bắt đầu trở thành “cơn sốt xê dịch”, là “thánh địa của giới mộ điệu”. Người ta đến với Tà Xùa cả bốn mùa nhưng hấp dẫn nhất vẫn là khi đông về và xuân sang. Những người yêu mây Tây Bắc lên đỉnh Tà Xùa hóng mây bất kể ngày hay đêm. Có người kiên nhẫn nán lại trên đỉnh núi cả tuần để đợi. Họ chờ từ lúc bình minh lên cho đến hoàng hôn buông xuống, thậm chí cả khi màn đêm bao phủ. Đặc biệt, ai đó gặp may, vào những đêm trăng sao lấp lánh, ngập tràn trên bầu trời trong lành, giữa bốn bề núi rừng thanh vắng thoáng đãng vẫn có thể được ngắm biển mây. Và kẻ bộ hành này cũng đã may mắn có được một đêm thưởng mây như thế. Khi ấy bầu trời hiện ra vô cùng kỳ ảo, biển mây bồng bềnh hòa cùng ánh trăng thanh khiết cùng muôn ngàn ánh sao nhuộm bạc cả không gian, biến đỉnh Tà Xùa thành một ốc đảo huyền thoại tách biệt khỏi thế gian trần tục.

Đêm ở Tây Bắc vốn đã tĩnh mịch, nhưng trên đỉnh Tà Xùa, cái sự thanh vắng ấy dường như còn được nhân lên gấp bội. Ngắm mây khi bình minh lên vốn đã khó nhưng ngồi ngắm mây bồng bềnh trôi trong thung lũng dưới gầm trời lung linh sao sa thì không phải ai cũng có duyên được gặp. Cái sự hữu duyên này không phải cứ ý chí mà thành. Nó là thời tiết, cơ duyên giữa con người và trời đất. Trời phải nắng nhiều, nắng liên tục nhiều ngày thì khả năng ban đêm mới có mây tụ. Nhớ lại, một đêm ở Khe Cải. Buổi chiều hôm ấy, ngồi bên hiên bungalow của Chillout Village, tôi cùng những người bạn đồng hành lặng lẽ ngắm hoàng hôn Tà Xùa xuống núi và ngóng chờ ánh trăng lên. Hôm đó, trong dáng chiều mơ màng, bàng bạc của núi rừng Bắc Yên, ông mặt trời chuyển sắc từ màu vàng cam sang đỏ lựng. Và ở cái thời khắc giao nhau giữa ngày và đêm ấy, chút tà dương ít ỏi của tinh cầu còn sót lại loé lên lần cuối, rồi nhẹ nhàng khuất lặng sau rặng núi, nhường chỗ cho màn đêm với bầu trời trăng sao nhấp nhánh. Hình như, ở khoảnh khắc cuối ngày, vầng sáng đỏ yếu ớt của tà dương đã hoà vào biển mây phía cuối chân trời làm cho những khối mây xốp tựa như bông cũng ửng lên, bồng bềnh một cách ma mị. Để rồi ngay sau đó, ánh trăng non xuất hiện, khẽ khàng nhô lên cùng muôn vàn vì sao làm cho cả thung mây bỗng rùng mình, lấp lánh và mơ màng đến lạ kỳ.

Phải nói rằng, dọc đường lên đỉnh Tà Xùa, ra “sống lưng khủng long”, thiên đường mây này có rất nhiều điểm ngắm mây với những tầm nhìn rất đẹp. Không ở những quán cà phê thì trong những bungalow của các homestay trên các triền núi. Những điểm ngắm mây ngoạn cảnh trên đỉnh Tà Xùa rất thú vị, khác hẳn những nơi khác. Dường như, dọc trên những triền núi cao, ở bất kể nhà nghỉ nào có cửa hướng ra thung lũng, người ta đều có thể phóng tầm mắt ôm trọn cả lòng chảo huyền ảo của đại ngàn để thả hồn vào trong tiếng gió ngàn cùng muôn vàn hương sắc vùng cao. Và tất nhiên, người ta chỉ cần kéo rèm ra là có thể thấy được cả một biển mây trắng xoá hiện ra trong tầm mắt. Cứ thế, du khách nằm nguyên trên giường cũng săn được mây mà chẳng cần phải đi đâu để tìm kiếm những góc thưởng mây lý tưởng. Qua đêm trên đỉnh Tà Xùa là một điều vô cùng thú vị. Sáng sớm chỉ cần mở cửa phòng hay kéo rèm ra là có thể mê mải với muôn vàn áng mây. Đến trưa, khi mây rủ nhau đi hết và trả lại cho núi rừng một bức tranh xanh mướt, thanh bình của đại ngàn nguyên sơ, khoáng đạt trong tầm mắt kẻ mê luyến. Để rồi khi chiều muộn buông xuống, một gam màu trầm buồn nhưng mãn nhãn của ánh hoàng hôn lại lặng lẽ dẫn lối vào đêm. Và khi tối về, bầu trời sao sáng lấp lánh lại hiện qua ô cửa vô cùng lãng mạn.

Có một lần đến Tà Xùa, tôi đã từng nghĩ vẩn vơ về những nơi mây tụ ở xứ nhiệt đới cận xích đạo nước mình. Có lẽ, những điểm có thể xem là săn mây đẹp ở miền Bắc này không nhiều. Không phải chỗ nào có núi là cũng có những biển mây đẹp. Thường phải ở những nơi núi cao, ít nhất cũng phải trên 1000 m và có nền nhiệt trung bình hàng năm không quá 26 độ C. Phàm những nơi ấy lại đều là các điểm nghỉ dưỡng lý tưởng. Và ở miền Bắc này, những điểm có biển mây đẹp như thế cũng chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay: Sa Pa, Mẫu Sơn, Tam Đảo, Phia Đen – Phia Oắc, Ba Vì, Chiêu Lầu Thi, Tà Xùa… Và trong các địa danh ấy phần lớn đều do người Pháp tìm ra, quy hoạch hoặc đã đặt nền móng xây dựng, từ những năm đầu của thế kỷ trước. Hình hình, trong số ấy, như duy nhất chỉ có một nơi chưa in dấu vết của người Pháp là Tà Xùa. Tất nhiên, hầu hết các điểm nghỉ dưỡng lý tưởng được phát hiện, người Pháp hầu như đều không bỏ qua, chỉ có Chiêu Lầu Thi là chưa từng được khai thác làm nơi nghỉ dưỡng. Cho nên “thiên đường” Tà Xùa là một sản phẩm mang dấu ấn khám phá của người Việt Nam. Có lẽ, cũng bởi phát hiện muộn mà nơi đây vẫn còn giữ được nguyên vẹn nhiều nét mộc mạc, hoang sơ của núi rừng, cho dù chốn này đã và đang ngày càng thay da đổi thịt.

Tôi đã từng ngắm mây ở nhiều nơi trên miền Bắc, nghỉ hè ở những thiên đường du lịch trong mây nhưng không ở đâu cái chất nguyên sơ còn giữ được toàn vẹn như ở Tà Xùa. Không ít những thiên đường nghỉ dưỡng mà người Pháp tìm ra nay đã lột xác thành những châu Âu thu nhỏ ở trời Việt. Thị xã Sa Pa hay thị trấn Tam Đảo; biệt thự, khách sạn, nhà nghỉ làm bằng bê tông cốt thép mọc lên san sát, cao hơn núi… đã làm mất đi không ít cái chất hoang sơ, thanh tĩnh của núi rừng vốn có của Việt Nam. Ngược lại với sự phát triển không mong muốn ấy của những người yêu rừng mến núi thì việc thay da đổi thịt ở Tà Xùa lại làm người ta thấy ấm lòng và bị mê hoặc. Dọc trên đường đi từ phố núi Bắc Yên lên “sống lưng khủng long”, tôi thấy có rất nhiều quán cà phê, các homestay, nhà nghỉ… bên đường hay trên những triền núi, phần nhiều được kiến trúc theo kiểu nương theo tự nhiên, bám vào vách núi một cách hài hoà, phù hợp văn hoá bản địa, với những hàng rào đá và các ngôi nhà thấp bé bằng gỗ hoặc giả gỗ. Hầu như không có công trình đồ sộ làm bằng những vật liệu kiên cố, nhân tạo để xa lạ với sắc màu núi rừng. Có lẽ thế mà biển mây Tà Xùa ngồi đâu cũng có thể ngắm được. Và cũng nhờ vậy mà cái hồn cốt hoang dại của đại ngàn Tây Bắc không bị mất đi. Cho nên đến Tà Xùa người ta có thể hoà mình một cách rất tự nhiên vào với đại ngàn, được hít thở bầu dưỡng khí trong lành của bà mẹ thiên nhiên. Mỗi chuyến “bỏ phố lên rừng” như thế nhiều người có cảm giác được “chữa lành” theo đúng nghĩa.

Hồng Ngài, “bài ca trên núi”

Ngược ngàn Sơn La về với vùng cao Bắc Yên với tôi có lẽ nếu chỉ để “chữa lành” như ngôn ngữ của giới trẻ bây giờ hẳn chưa đủ, bởi nơi này khi chưa từng đặt chân đến thì đã hằn sâu vào trong ký ức học trò với bộ phim và truyện ngắn cùng tên là “Vợ chồng A Phủ” của tác giả “Dế Mèn phiêu lưu ký”. Cho nên khi có cơ hội đến xứ sở mây ngàn này, tôi không thể lỡ bước tới Hồng Ngài, quê hương của vợ chồng A Phủ. Dường như, từ lâu, trong tôi, Hồng Ngài không còn là một tọa độ địa lý du lịch đơn thuần nữa, nó đã trở thành một vùng không gian của ký ức và văn học. Bởi vậy lên Bắc Yên mà không sang Hồng Ngài, không vào hang Vợ chồng A Phủ thì trong thâm tâm tựa như còn mắc một món nợ với bao nỗi niềm tiếc nuối. Trước lúc đi, trong lòng tôi đã nghĩ, mình ngược ngàn đâu chỉ để ngắm cái ảo ảnh của mây trời Tà Xùa, mà còn để đi tìm lại bóng hình của một đêm tình mùa xuân, của tiếng sáo gọi bạn tình… trên bản H’Mông từng làm thổn thức cả một thời hoa niên trong trang sách. Bởi thế bước chân ngược ngàn không thể không thêm thôi thúc.

Từ đỉnh Tà Xùa xuống, trước khi trở lại phố núi Bắc Yên, tôi rẽ sang thăm Hồng Ngài. Đoạn đường từ ngã ba vào đến nơi này không xa như lên “sống lưng khủng long” nhưng ngoằn ngoèo, khúc khuỷu và có phần cũng khá khó đi. Càng tiến vào sâu trung tâm xã và các bản làng, cung đường càng như muốn thử thách sự kiên trì của những người thích xê dịch. So với trước kia, đường vào Hồng Ngài bây giờ dễ đi hơn rất nhiều nhưng đôi chỗ mặt đường vỡ nát, đất đá lổn nhổn do những chiếc xe chở đá quá tải hàng ngày ra vào phá nát. Con đường ấy men theo sườn núi, uốn lượn quanh co với những khúc cua dốc đứng, với một bên bám chặt vào những vách tai mèo xám xịt, còn một bên sườn núi thăm thẳm. Chiều đông, mặc cho gió rít mạnh thổi từng cơn lạnh ngắt vào mặt khách bộ hành nhưng những ngọn nắng nơi này vẫn vàng ươm xuyên ngang vách núi khiến cho cảnh sơn cước càng thêm huyền ảo. Từ lưng chừng núi, tôi dõi mắt xuống thung lũng, bản người H’Mông hiện lên thật bình yên với những ngôi nhà trình tường thâm thấp nhuộm màu thời gian, sừng sững giữa trời và mang đậm dấu ấn văn hoá của tộc người nơi đây.

Hồng Ngài bây giờ đã khác xa với trí tưởng tượng của tôi ở trong “Vợ chồng A Phủ”. Bản làng H’Mông này không còn nằm biệt lập, lọt thỏm giữa những vách đá của núi rừng Tây Bắc nữa. Có lẽ, nhờ hệ thống đường giao thông được mở mang và ngày càng hoàn thiện mà ốc đảo một thời đã không còn bị cô lập giữa rừng sâu như thời trước. Giờ đây, bên cạnh những cánh đồng ngô hay những thửa ruộng bậc thang xanh mướt, đẹp như một bức tranh, Hồng Ngài còn là một điểm du lịch ngày càng được nhiều người biết đến. Nhìn tổng thể, Quê hương của vợ chồng A Phủ đã lột xác, không còn cái cảnh nghèo đói như hồi phải đi ở đợ cho nhà Thống lý Pá Tra. Trong làng có nhiều cửa hàng, ngay từ đỉnh dốc các dịch vụ du lịch đã mọc lên san sát trông rất sầm uất. Trên suốt dọc đường, tôi gặp nhiều cô gái H’Mông “mặt hoa da phấn” rạng rỡ, xúng xính trong những bộ áo váy thổ cẩm sặc sỡ nhìn rất vui mắt. Khắp bản không còn hình ảnh của cô Mỵ trong trang sách của Tô Hoài thuở nào: “lúc nào cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe suối lên … cũng cúi đầu, mặt buồn rười rượi”. Đặc biệt, tuy thay da đổi thịt như thế, nhưng Hồng Ngài tuyệt nhiên không mất đi cái nét chân chất, mộc mạc ngày xưa. Bản làng vẫn vẹn nguyên như một sơn nữ thanh tú của núi rừng Bắc Yên.

Tôi từng ước mơ lên Hồng Ngài sẽ tìm lại cho mình một chút ít dấu vết nào đó của “Vợ chồng A Phủ” còn sót lại nhưng quả thực là khó. Biển mây mênh mông ở Hồng Ngài dù có lững lờ êm trôi thì khoảng thời gian của ba phần tư thế kỷ cũng đủ cuốn bay hầu như mọi thứ của cõi tạm. Những nguyên mẫu của Tô Hoài đã trở về với cát bụi. Dường như, câu chuyện kinh điển ở Hồng Ngài từng khắc sâu trong tâm trí của bao thế hệ học trò giờ đây chỉ còn lưu lại trong các thước phim và ký ức của người Hồng Ngài. Đến đây, cái tôi tìm thấy, có lẽ chỉ là sắc màu không gian với những bối cảnh văn hoá tộc người của một thời đã qua, còn lưu lại trong những tiếng sáo, tiếng khèn gọi bạn giữa không gian trải nghiệm du lịch. Ở đó có không ít thiếu niên, còn trong tuổi ăn ngủ, vui chơi như A Phủ năm nào đang trong những bộ trang phục thổ cẩm quần đen, áo hồng, khom người, uốn lượn, nhún nhảy bước chân theo những điệu khèn, tiếng sáo trầm bổng, du dương mà chất chứa tình. Ngắm nhìn và lắng nghe những vẻ đẹp và giai điệu ấy, bất giác tôi lại nhớ đến tiếng khèn, tiếng sáo của chàng trai H’Mông nào đó từng cất lên và làm cho cô Mỵ phải thổn thức trong những đêm xuân tình: “Mày con trai hay con gái/ Mày đi làm nương/ Ta không con trai con gái/ Ta đi tìm người yêu”; “Em yêu anh/ Anh không yêu/ em bỏ anh không được/ Em phải về, em lấy anh/ làm thế nào cho em lấy được anh”; “trời hết rồi em ạ/ tay em biết cầm kim khâu áo/ Em không có lòng thì thôi/ Em có lòng thì về/ Ta ở với nhau một đêm”. Ở không gian trải nghiệm ấy, ngắm nhìn những cạp váy xập xoè theo từng điệu nhảy của cô gái H’Mông mà tôi lại nhớ đến những cuộc chơi bất tận trên rẻo cao ngày tết hơn bảy mươi năm trước của con trai con gái các làng Mèo đỏ với “những chiếc váy hoa đem phơi trên mỏm đá, xoè như con bướm đậu”. Chỉ vậy thôi nhưng hình như cũng đủ ấm lòng cho kẻ lãng du.

Tất nhiên, lên Hồng Ngài, tôi không thể không lên chơi hang Thẳm Cốp, nay gọi là hang Vợ chồng A Phủ. Cái tên hang là Vợ chồng A Phủ chỉ xuất hiện sau khi tác phẩm của nhà văn Tô Hoài và bộ phim cùng tên của đạo diễn Mai Lộc được nhiều người biết đến. Nghe kể, cái hang này từng là nơi cô Mỵ (nguyên mẫu là Mùa Thị A) và chàng A Phủ (nguyên mẫu là Lầu A Phử) tá túc khi hai người dắt nhau trốn khỏi nhà Thống lý Pá Tra, rồi sau đó gặp được A Châu để đi theo cách mạng, và cũng là bối cảnh phim trường của đạo diễn Mai Lộc. Hang Thẳm Cốp nằm cách trung tâm Hồng Ngài không xa, khoảng chừng hơn 2 km. Trên bản đồ du lịch Hồng Ngài, hang Vợ chồng A Phủ đang định hình và cũng là một điểm nhấn không thể bỏ qua. Hang nằm trên dãy núi U Bò, độ cao hơn 1000 m. Cửa hang cao rộng hướng ra phía núi rừng xanh mướt, hùng vĩ. Hang sâu xuyên núi, dài chừng gần 200 m, nơi rộng nhất khoảng 40 m, bên trong có nhiều nhũ đá rất đẹp, dưới nền hang thông sang bên kia núi có một dòng suối nhỏ trong vắt chảy qua gợi nên một cảnh quan sơn thuỷ rất hữu tình. Cho đến nay, hang Vợ chồng A Phủ vẫn còn giữ được nhiều vẻ nguyên sơ của tạo hoá. Tên gọi nguyên thuỷ của hang, nhiều khả năng, phía Đông của hang nhìn giống như miệng con ếch đang há nên người ta gọi là Thẳm Cốp, trong tiếng Thái bản địa tên này có nghĩa là Ếch. Trong thời gian kháng chiến chống Pháp hang này được Bộ Tổng tham mưu chọn làm nơi đóng quân, cất giữ vũ khí của Đại đội Quân báo - hồi chiến dịch Tây Bắc năm 1952. Ngày trước muốn lên hang, người ta phải leo lên núi theo con đường mòn, rất khó đi. Bây giờ vào hang dễ hơn, để giữ gìn một di tích lịch sử cách mạng và phát triển du lịch, địa phương đã mở đường bê tông và xây đến gần 1000 bậc thang phục vụ khách tham quan thưởng ngoạn. Tôi đứng ở cửa hang nhìn xuống thung lũng thấy ruộng nương dưới cánh đồng, trên những triền núi Hồng Ngài hiện lên trong tầm mắt như một bức tranh, đẹp mê hồn.

Đến thăm hang Vợ chồng A Phủ, tôi lại có duyên gặp gỡ với một người dân bản địa và được nghe kể về nguồn gốc tên gọi quê mình. Bác bảo rằng, ngày xưa, dân làng đã định cư ở đây từ rất lâu đời, bà con làm nương, săn thú và tận hưởng cuộc sống vô cùng bình yên. Rồi có một ngày, cái rét tê tái, cắt da cắt thịt ở đâu ập đến. Trong bản có biết bao nhiêu người không chịu được cái buốt giá khắc nghiệt mà ngã xuống. Ngày ấy, nhà cửa ở bản chỉ là những nếp tranh vách nứa đơn sơ, khiến cái lạnh càng thêm thấu xương và kèm theo đó là nạn đói. Người trong bản chẳng biết làm gì ngoài việc khóc than ai oán. Tiếng khóc ấy của người dân đập vào vách đá vọng lên trời xanh. Và thế, ở trên trời, Giàng nghe thấy và thấu, liền sai bộ thần của mình là Hồng Ngài xuống trần gian cứu giúp muôn dân. Thần Hồng Ngài đến bản đã dạy dân làm nhà bằng cách trình tường đất đỏ dày dặn ngăn lạnh, giữ ấm để chống rét. Khi đã ổn định được cuộc sống cho dân bản, thần lại trở về trời. Từ ngày ấy, nhớ công ơn sâu nặng của thần Hồng Ngài mà dân bản đã lấy tên của thần để đặt cho tên bản. Bởi thế, người H’Mông ở Hồng Ngài cho đến nay có nhiều người vẫn rất thích ở nhà trình tường. Giờ đây, do cuộc sống hiện đại ngày càng phát triển mà trong bản có nhiều người đã làm nhà gạch, lợp mái tôn, ngói fibro xi măng… Tuy có thay đổi đó nhưng nhà trình tường ở đây vẫn còn khá nhiều. Những ngôi nhà trình tường đất đỏ ấy là bản sắc trường tồn của Hồng Ngài và đang tạo nên một sức hút rất mạnh với các du khách đến trải nghiệm.

Thực ra, những điều cuốn hút tôi khi lên thăm hang Thẳm Cốp phần nhiều không hẳn là cảnh sắc non nước hữu tình. Tôi đến đây là muốn tìm về với chứng nhân một thời của văn học và điện ảnh. Bởi câu chuyện và bộ phim “Vợ chồng A Phủ” thời xưa rất ấn tượng và ám ảnh trong tôi. Cho nên về Hồng Ngài, nghe tiếng sáo ngân lên trầm bổng mà da diết, nhìn điệu khèn khi nhịp nhàng lúc rạo rực, ký ức trong hoài niệm của tôi trỗi dậy những đêm xuân tình vô cùng sống động của rẻo đất vùng cao Sơn La. Thế rồi, khi đứng trên cửa hang, nhìn về trung tâm Hồng Ngài, những âm thanh và hình ảnh ấy lại vọng lên, bất giác làm tôi nhớ lại và hình dung ra một đêm Tây Bắc với “Bầu trời có sao chiều, sao sớm/ Đầu núi kia có hai người, dù đi cùng trời, dù đi khắp núi/ Trời chỉ có sao sớm sao chiều/ Núi chỉ có hai người yêu nhau”. Cứ thế, tiếng ca vọng về sao mà ngọt ngào, da diết quá và mối tình cơ hàn của đôi trai gái người H’Mông thuở trước cũng thật mãnh liệt và vô cùng đáng yêu. Tiếng ca kia, đâu đó như đang vọng ra, không biết từ trong tâm tưởng hay từ hang sâu Thẳm Cốp. Thanh âm cứ khoan nhặt, ẩn hiện, xa gần, vang vọng… mà xoáy vào tâm can, lan ra khắp núi ngàn, lay động cõi người, tưởng chừng không có gì kìm nén được. Có lẽ, đến hang Vợ chồng A Phủ, chẳng cần bật nhạc, nếu ai đã một lần xem phim “Vợ chồng A Phủ”, thì bài hát của Nguyễn Văn Thương không cần mở mà cứ vang lên. Đó là thanh âm của tiếng lòng; là tình người, tình đời. Ấy cũng là khát vọng trái tim của tình yêu bồi hồi trong ngực trẻ. Dường như, chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ cho ta nhận ra sức sống tiềm tàng và mãnh liệt của những con người vùng cao. Sức sống ấy đã giúp cho con người nơi này vượt lên số phận và làm chủ cuộc đời, từ quá khứ cho đến tận bây giờ.

Chia tay Bắc Yên, suốt dọc đường từ phố núi Tây Bắc mờ sương trở về Hà Nội, tôi không khỏi thao thức về miền đất này. Quả thực, một rẻo cao đầy ấn tượng. Nó lạ mà lại rất quen. Cảnh sắc và con người ám ảnh đến quay quắt. Thiên nhiên đã ưu ái cho miền đất này cảnh sắc chẳng những hùng vĩ mà còn rất tươi đẹp. Có lẽ, ngoài vẻ đẹp diễm lệ của non nước đại ngàn, ta cũng sẽ thấy hiếm có nơi nào mây lại nhiều và đẹp hơn ở Tà Xùa. Nói cho chính xác, rốn mây Tà Xùa là một thế mạnh vô song so với nhiều vùng núi cao nước biếc khác và trở thành điểm nhấn, biểu tượng tạo nên sức hút mạnh mẽ cho du lịch nơi đây. Nhưng nói thế vẫn chưa đủ. Thanh sắc của vùng cao Sơn La này không phải là cái đẹp của sự phô diễn. Nói đúng ra, đó là cái đẹp mộc mạc, chân chất của núi rừng và con người. Màu xanh của rừng, màu xám của núi, màu trắng của mây, màu đỏ của tường nhà trình tường, sắc màu của cạp váy thổ cẩm duyên dáng, những bước chân nhịp nhàng… cùng tiếng sáo trầm bổng, tiếng khèn da diết mà thân thương, quyến rũ. Bởi thế, miền non cao thăm thẳm này có một sức hút kỳ lạ và làm níu chân biết bao du khách. Nhìn từ Bắc Yên, so với Sa Pa hay Tam Đảo, tôi thấy nàng sơn nữ Tây Bắc này dường như vẫn còn đang ngái ngủ. Ở những nơi kia, phố phường, nhà cửa như đang khát chiều cao nên thi nhau vươn lên chọc trời. Lên núi ấy người ta chỉ nhìn thấy bê tông. Cho nên, giờ đây, trong cơn khát khí lành, không ít người như thể phải lòng Bắc Yên. Mỗi dịp cuối tuần hay mỗi khi có cơ hội, người ta lại tranh thủ tìm về nơi này thả hồn cùng nàng công chúa của núi rừng yêu thương. Cứ thế, Tà Xùa hay Hồng Ngài vô tình trở thành một chốn thanh an, một sinh thái trong lành có thể tái tạo được tâm thân, gột rửa mọi ưu phiền, mệt mỏi… Tôi nghĩ thế, rồi mơ màng trong tiếng hát: “Chiều mờ dần, sương trắng bay, đường gập ghềnh trên núi cao, nắng chiều vương nhẹ trên đỉnh núi, tiếng khèn ai gieo rắc bâng khuâng, Bắc Yên ơi, núi biếc chìm trong sương chiều…” (bài hát “Chiều Bắc Yên” của nhạc sĩ Việt Cường).

P.A – T.H