MƯỜNG LÒ TRONG TÔI

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Đỗ Ngọc Dũng

MƯỜNG LÒ TRONG TÔI - VÙNG ĐẤT CỦA NHỮNG CÁI ÔM XOÈ

Tôi đến Mường Lò - Nghĩa Lộ vào một chiều thu nắng vàng rực rỡ, khi dư âm rộn rã của Lễ hội Văn hóa - Du lịch Mường Lò năm 2026 - gắn với kỉ niệm 5 năm Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vừa diễn ra đêm hôm trước. Mọi thứ ở đây dường như vẫn còn nguyên vẹn trong từng làn gió thoảng qua thung lũng, cờ hoa vẫn rực rỡ tung bay trên các con đường rộng mở.

Nhận lời mời tham dự Hộị thảo Văn học Nghệ thuật của nhóm VN8 do Hội Liên hiệp VHNT tỉnh Lào Cai tổ chức, tôi với tư cách nguyên Chủ tịch Hội Phú Thọ - người khởi xướng thành lập nhóm. Trong tôi bỗng xao xuyến bởi cái tên Mường Lò - vùng đất từ lâu đã đi vào thi ca như một "lòng chảo" đong đầy huyền thoại. Trên đường đi cùng Chủ tịch Hội Phú Thọ - nhà nghiên cứu văn hóa Lê Quốc khánh còn cho tôi biết thêm về lịch sử xa xưa của vùng đất này. Nhưng phải đến khi bước chân thực sự chạm vào lòng thung lũng lớn thứ hai của miền Tây Bắc, tôi mới hiểu vì sao người ta lại say, lại yêu đất này đến thế.

Chiều lặng lẽ chạm vào ký ức

Chúng tôi vừa mới nhận phòng khách sạn, gạt bỏ những mệt mỏi sau quãng đường gần 200 km, Trưởng Ban tổ chức kiêm chủ trì hội thảo – nhà văn Nguyễn Ngọc Yến, Chủ tịch Hội Lào Cai đã cho văn phòng tập hợp các đoàn. Chúng tôi tranh thủ đi thăm tìm hiểu nhịp sống rộn ràng mà sâu lắng nơi đây.

Điểm dừng chân đầu tiên là Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Giữa không gian tĩnh mịch và thanh bình, hình tượng Bác Hồ trên gian thờ ở tầng hai ngôi nhà sàn được mô phỏng nhà sàn Bác ở Phủ Chủ tịch hiện lên thân thương, ấm áp. Chúng tôi kính cẩn dâng hương cùng lễ vật do Hội Lào Cai chu đáo chuẩn bị từ trước để tưởng nhớ Người. Đứng trước khuôn viên rợp bóng cây xanh, cùng nhau cho cá ăn ở ao cá Bác Hồ có hình bản đồ huyện Văn Chấn, nghe lòng mình trầm lắng lại. Tôi cảm nhận được tình cảm sắt son của đồng bào các dân tộc nơi đây dành cho Bác. khiến bước chân ai cũng khẽ khàng hơn.

Từ khu lưu niệm, chúng tôi tìm về Di tích lịch sử Căng và Đồn Nghĩa Lộ. Nơi đây từng là ngục tù kiên cố của thực dân, là chứng nhân cho những năm tháng gian lao mà anh dũng của nhân dân Mường Lò trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Đoàn dâng hương tại đài tưởng niệm, tôi ngước nhìn tấm bia ghi danh những anh hùng liệt sĩ, trong đó có đến hơn chục người con của đât Tổ Phú Thọ. Bước tiếp tới ngôi mộ tập thể của 09 chiến sỹ, trong đó có chiến sĩ Nguyễn Đăng Kim, 25 tuổi, quê Vĩnh Phúc nay là Phú Thọ, có nhạc sĩ Đình Nhu tác giả ca khúc “Cùng nhau đi hồng binh”. Chạm tay vào dấu vết thời gian, tôi như nghe thấy tiếng xích sắt lách cách, tiếng hô vang kiên cường của những chiến sĩ cách mạng năm xưa. Sự đối lập giữa vết thương lịch sử và màu xanh yên bình của cây lá hôm nay khiến lòng tôi dấy lên một niềm xúc động khó tả. Để rồi, chúng tôi cùng nắm tay nhau hát vang ca khúc “Cùng nhau đi hồng binh” như một lời tri ân, tạm biệt các anh.

Rời Căng và Đồn, chúng tôi ghé thăm Hội chợ Du lịch Tây Bắc. Ấn tượng trước cổng hội chợ là không gian trưng bày ảnh nghệ thuật giàu bản sắc Tây Bắc của các nghệ sỹ Lào Cai. Hội chợ như một bức tranh thổ cẩm rực rỡ sắc màu và rộn rã âm thanh. Hương thơm của thịt trâu gác bếp, mùi nếp Tú Lệ dẻo thơm, của xôi ngũ sắc, tiếng khèn H’mông réo rắt, xen lẫn tiếng cười trong trẻo của các cô gái Thái. Tất cả tạo nên một nhịp sống ẩm thực, văn hóa sôi động và nồng hậu, như kéo gần khoảng cách giữa những khách phương xa với người dân bản địa. Sau một vòng thưởng ngoạn, chúng tôi được thư giãn trong dòng nước khoáng nóng thiên nhiên ân phước của lòng đất Mường Lò. Mọi mệt mỏi của chuyến đi đường dài như tan biến theo làn hơi nước.

Khi cánh xòe mở ra những vòng tay

Khi hoàng hôn buông xuống, bữa tiệc tối chào đón bạn của Hội Lào Cai diễn ra trong không gian nhà sàn ấm cúng, đậm tình nghệ sĩ. Tiếng cụng ly giòn giã cùng những lời tri âm của đồng nghiệp nhóm VN8, không gian như bừng sáng khi các cô gái Thái trẻ đẹp, duyên dáng trong trang phục áo cóm, hàng xà bạc, xà tích lấp lánh bước ra. Những giọng ca dịu ngọt, điệu múa uyển chuyển làm say đắm lòng người. Cánh văn nghệ sĩ chúng tôi hào hứng giao lưu thơ nhạc; tôi cũng cao hứng đọc đến mấy bài thơ tặng phái đẹp, bởi chỉ 2 hôm nữa là đến Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10.

Nhưng "đặc sản" tinh thần sâu đậm nhất của Mường Lò chỉ thực sự bùng nổ khi màn đêm sẫm lại và đống lửa lớn ở giữa sân được thắp lên. Lửa cháy bùng reo vui, hắt ánh hồng lên những gương mặt rạng rỡ. Chúng tôi mới thực sự được đắm mình vào cái "hồn" của đất này: Điệu Xòe Thái.

“Không xòe không vui/ Không xòe cây lúa không tốt/ Không xòe cây lúa không thành hạt/ Không xòe trai gái không thành đôi…”

Câu dân ca Thái cất lên vang vọng giữa đại ngàn. Khi tiếng trống, tiếng chiêng vang lên dồn dập, những vòng xòe bắt đầu được mở ra. Lời ca như câu chú gọi mời kỳ diệu; tất cả đều bước xuống sân, chúng tôi nắm chặt tay nhau, đung đưa theo nhịp trống, chiêng . Vòng xòe cứ thế rộng ra, rộng mãi, ôm trọn đống lửa hồng. Khi điệu Xòe tiến lùi đến cao trào, người ta tự nhiên xích lại gần nhau, trao cho nhau những cái ôm nồng ấm, cái ôm của sự tri âm giữa những tâm hồn đồng điệu, cái ôm của đất trời Tây Bắc bao la mở lòng đón lấy những đứa con phương xa - Khiến NSND Vương Duy Biên, vị khách mời đến muộn nhất khi đã hơn 22h, cũng phải ngay lập tức hòa vào vòng xòe. Hội thảo VN8 ngày mai sẽ bắt đầu với những tham luận, những trăn trở và định hướng cho chặng đường phát triển mới của VHNT. Nhưng tôi biết, nền tảng vững chắc nhất cho mọi sự hợp tác và thăng hoa nghệ thuật chính là những khoảnh khắc đong đầy cảm xúc như đêm nay. Rồi tôi chợt nhận ra, điệu xòe Mường Lò không chỉ là một điệu múa dân gian đã được UNESCO vinh danh. Xòe còn chính là những cái ôm.

Vùng đất của những thương nhớ không tên

Hội thảo “Những vấn đề đặt ra đối với Văn học Nghệ thuật trong bối cảnh mới” - một chủ đề hết sức thiết thực do Hội Lào Cai lựa chọn lần này đã thành công tốt đẹp. Hàng chục bài tham luận sâu sát với góc nhìn đa chiều của lãnh đạo các Hội Lào Cai, Phú Thọ, Quảng Ninh, Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình…Đã được trình bày, cùng phát biểu chỉ đạo, định hướng của đại diện lãnh đạo cơ quan VHNT Trung ương, lãnh đạo tỉnh Lào Cai… Không chỉ cho tôi những góc nhìn mới về hoạt động VHNT hiện nay, về sự phát triển của các Hội và cả những trao đổi chuyên môn sâu sắc với các đồng nghiệp… Nhưng hơn hết, nó còn cho tôi một Mường Lò bằng cảm xúc vẹn nguyên.

Dù kết thúc hội thảo, vì lí do công việc không thăm được vùng chè Shan Tuyết Suối Giàng nổi tiếng như chương trình ban tổ chức đã định, nhưng tôi còn ấn tượng về nơi đây trong chuyến ghé thăm từ hơn mười năm trước. Suối Giàng có diện tích gần 300 ha chè cổ thụ, hàng vạn gốc chè có tuổi đời từ 200 đến hơn 400 năm tuổi. Thân cây to lớn, xù xì, bám đầy rêu phong và địa y trắng mốc. Năm 2016, quần thể 400 cây chè Shan Tuyết cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, trong đó có những gốc chè đại thụ được xem là một trong những cây chè thủy tổ của thế giới.

Mường Lò – cánh đồng lớn thứ hai vùng Tây Bắc – không chỉ trù phú bởi hạt nếp Tú Lệ dẻo thơm, gạo Séng Cù bởi dòng suối Thia êm đềm bồi đắp phù sa, mà còn giàu có bởi vốn văn hóa phi vật thể đồ sộ và lòng hiếu khách. Cách níu chân người bằng những điều thật dịu dàng: một nụ cười thẹn thùng bên bếp lửa nhà sàn, một chén rượu ngô cay nồng và một vòng xòe bất tận dưới mây trời.

Theo thần thoại và sử thi “Quăm xăm tày” (Kể chuyện người Thái), Mường Lò chính là quê gốc - nơi dừng chân đầu tiên của hai anh em Tạo Xuông và Tạo Ngần (Khun Ló, Khun Bó), Tạo Xuông đã ở lại dựng bản và khai phá thung lũng này, khi tổ tiên người Thái Đen từ vương quốc Nam Chiếu đi xuống phía Nam. Từ Mường Lò, người Thái mới tiếp tục tỏa đi khắp vùng Tây Bắc (Mường Than, Mường Tấc, Mường Thanh) và sang cả Lào, Thái Lan. Mường Lò – Nghĩa Lộ giờ đây là nơi sinh sống hòa thuận của 17 dân tộc anh em, trong đó đông nhất và mang lại nét đặc trưng nhất là người Thái Đen, bên cạnh người Kinh, người Mông, người Tày, người Muờng...

Rời Mường Lò, trở về với công việc và cuộc sống thường nhật, tôi biết rằng mình đã mang theo một khoảng nhớ rất riêng. Khoảng nhớ về một chiều đi qua Căng và Đồn để trân trọng quá khứ, về một hội chợ rộn rã mùi hương của ẩm thực núi rừng để yêu thêm Tây Bắc, và về những điệu xòe bùng cháy lửa hồng để nhớ về những cô gái Thái xinh đẹp.

Mường Lò trong tôi không chỉ là một danh xưng địa lý, không chỉ là một điểm dừng chân trên bản đồ vẽ và viết, Mường Lò trong tôi từ nay đã trở thành "Vùng đất của những cái ôm Xoè". Nơi mà mỗi lần nhớ về, tôi lại thấy lòng mình ấm lại, như vẫn đang say đắm tay nắm tay trong vòng xòe mê mải lúng liếng, trong cái ôm thắm nồng của tình người Tây Bắc./.

Mường Lò - Việt Trì 20/10/2026

Đ. N. D