VỀ NƠI GÀ CHÍN CỰA

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Nguyễn Trọng Văn

VỀ NƠI “GÀ CHÍN CỰA”

Mười lăm năm trước, ông Nguyễn Đức Sơn, dạo đó là Giám đốc lâm trường Tam Sơn, Phú Thọ, mời mấy nhà văn của báo Văn nghệ và Đài PT-TH Hà Nội lên thăm “tệ xá”. Giữa cuộc rượu mừng gặp gỡ thì ông giám đốc đam mê viết văn (ông là Hội viên Hội Văn nghệ Phú Thọ với bút danh Cầm Sơn) với giọng nói “vang vang rừng núi” đứng dậy thông báo: “Sáng mai mời đoàn vào rừng Xuân Sơn để các nhà văn biết một huyền thoại có thật”.

Chiếc xe 12 chỗ rời cổng lâm trường Tân Sơn hướng về phía rừng xanh um mầu lá. Cũng phải nói thêm rằng: Huyện Tân Sơn được tách ra từ huyện Thanh Sơn và dĩ nhiên lâm trường Tân Sơn cũng hình thành từ việc chia tách lâm trường Thanh Sơn. Ông Nguyễn Đức Sơn nói kiểu thoang thoáng để chúng tôi thêm hăng hái, ông bảo: “Vườn quốc gia Xuân Sơn có diện tích vùng đệm là 18.369 ha, trong đó diện tích vùng lõi là 15.048 ha, khu vực bảo vệ nghiêm ngặt là 11.148 ha, phân khu phục hồi sinh thái kết hợp bảo tồn di tích lịch sử: khoảng 3.000 ha, phân khu hành chính, dịch vụ là 900 ha”.

Một thôi dài về Vườn quốc gia Xuân Sơn đúng với “kiểu cách” của một nhà quản lý rừng có khác, chi tiết đến từng “xăng ti mét” vậy. Mà chưa hết, ông Nguyễn Đức Sơn còn cho hay thêm: “Điểm đặc trưng của Xuân Sơn là vườn quốc gia duy nhất có rừng nguyên sinh trên núi đá vôi. Và được đánh giá là rừng có đa dạng sinh thái phong phú, đa dạng sinh học cao, đa dạng địa hình kiến tạo nên đa dạng cảnh quan. Vào đấy thú vị lắm. Nhất là khoản “huyền thoại có thật như tôi đã nói”.

Lần tới thăm Vườn quốc gia Xuân Sơn này (tháng 5 năm 2025) vẫn là do ông Nguyễn Đức Sơn tức nhà văn Cầm Sơn “khơi mào”, ông đã “mạnh dạn” mời đoàn các hội viên Hội Nhà văn Hà Nội “đi vào rừng” cho nó thích.

Gắn bó hàng chục năm với rừng nói chung, với ngành lâm nghiệp Tân Sơn nói riêng, nên cho dù đã chục năm “dời đô” về Hà Nội, nhưng “uy tín” của ông nhà văn kiêm “lâm tặc” có bút danh thoạt nghe ngỡ là một “người dân tộc Thái” vẫn còn khá trọng lượng. Cán bộ lâm trường Tân Sơn lần này cũng rất nhiệt tình, họ đưa đoàn các nhà văn Hà Nội vào rừng rất chu đáo.

Cho dù đã vào hè nhưng bước chân vào Vườn quốc gia Xuân Sơn chúng tôi thấy cảm giác vô cùng thích thú. Các nhà “dẫn đường” cho biết: Thời tiết tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn khá dễ chịu, mát mẻ, mỗi ngày có đến bốn mùa. Theo đó thì vào buổi sáng là mùa xuân trong lành. Tới buổi trưa là mùa hè ngập nắng. Còn buổi chiều là trời thu se se lạnh. Riêng buổi tối là mùa đông sương giá. Các nhà văn Hà thành như được “trở về” với cái lạnh đầu đông Hà Nội giữa không gian tràn ngập ngắn hè.

Nhớ lần tới Vườn quốc gia Xuân Sơn trước, khi chúng tôi vừa lội bộ qua con suối về mùa này còn cạn trơ vô vàn những tảng đá mồ côi và dòng nước chảy róc rách qua từng khe đá. Suối chảy đầu bản Lấp nên được gọi là suối Lấp, nước mát lạnh như nước đá. Trên suối còn có cây cầu gỗ nhỏ dành cho những ai không thích lội suối, chúng đi ngược theo con đường mòn dẫn qua bản Lấp để vào thăm hang Thổ Thần. Nghe bảo, hang Thổ Thần này xưa là nơi người Việt cổ trú ngụ và trong hang vẫn còn nhiều dấu tích của người xưa, nên tuy có mệt chút ít nhưng chúng tôi hăng hái lắm.

Ông Nguyễn Đức Sơn cho biết: “Bản Lấp là bản nhỏ, chỉ với khoảng 30 nóc nhà, người dân tộc Mường, họ sống chủ yếu bằng việc vào rừng kiếm củi, đánh cá, hái rau rừng và nuôi gà nữa. Gà ở đây độc đáo lắm”. Nói rồi ông Sơn còn “bí hiểm” nháy nháy mắt nữa.

Một người dân bản Lấp đưa chúng tôi vào sâu trong hang, ông bảo: “Hang Thổ Thần này thuộc địa phận bản Lấp, thời xa xưa có tên là Hang Lấp, Hang Lấp là hang động có nhiều nhũ đá đẹp nhất trong hệ thống hang động của Vườn Quốc gia Xuân Sơn, bên trong hang là những nhũ đá khá mềm và xốp, màu đục như đất. Vì vậy mà còn được người dân gọi bằng cái tên khác là Hang Đất và sau này được đặt thành một cái tên mỹ miều hơn là hang Thổ thần. Vào trong hang Thổ Thần, hơi nước trong hang khá mát lạnh khiến tôi phải rùng mình. Cũng có lẽ câu chuyện huyền thoại vẫn còn đâu đó hay còn lẩn khuất trong hang? Tôi làm bộ “dũng cảm” hỏi người dẫn đường: “Vườn quốc gia Xuân Sơn mình có nhiều hang động cổ xưa như hang này không?”. Một cái gật đầu rồi người dẫn đường cho biết: “Vườn quốc gia Xuân Sơn có nhiều hang lắm. Người xưa sống dựa vào hang mà. Hang nào cũng huyền bí cả”. Chúng tôi được hay thêm, ngoài hang Thổ Thần mà chúng tôi đang đi vào, vườn quốc gia Xuân Sơn còn có nhiều hang khác. Ví dụ như Hang Na chẳng hạn. Hang Na cũng thuộc địa phận bản Lấp nằm trên đường đi tới thác nước Lưng Trời. Cửa hang nằm ẩn giữa những bụi cây rậm rạp, lơ lửng giữa vách núi. Tôi hỏi người dẫn đường: “Vì sao gọi là hang Na?”. Lại cái gật đầu và tiếp theo là câu nói được vách hang dội âm âm: “Bên trong hang tối om, có rất nhiều những khối đá to nhỏ, tròn xoe như quả na nên mới có tên gọi này”.

Tiếp theo là Hang Lạng. Hang Lạng nằm trong lòng Núi Cả là hang động lớn và dài nhất trong hệ thống hang động của Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Phía miệng hang rất nhỏ nhưng khi đã qua miệng hang vào bên trong thì hang rất rộng lớn. Trong lòng Hang Lạng có độ cao trung bình là 10m, rộng trung bình từ 10 đến 15m có đoạn hang phình ra cao tới 20 đến 30m. Hang Lạng có một con suối nhỏ chảy qua. Thú vị là nền hang Lạng được tạo nên bởi lớp đá củ đậu, cát vàng và đất sét nên dọi ánh đèn điện thoại di động xuống nền sẽ thấy mầu vàng óng ánh. Trần hang buông xuống các khối thạch nhũ được bồi đắp qua hàng triệu năm, tạo nên nhiều hình dạng thú vị như toà thờ Phật, thờ thần vậy. Hang Lạng ngoài kỳ thú ra còn là nơi linh thiêng bí ẩn. Vào sâu nữa bên trong, do nó tối tăm và nguy hiểm nên chưa có đoàn thám hiểm nào đi đến tận cùng hang. Chỉ nghe đồn đoán rằng xưa người ta đã thả mấy quả bưởi có đánh dấu xuống dòng nước trong hang, mấy ngày sau thấy những quả bưởi ấy xuất hiện trên mặt dòng Sông Đà.

Người dẫn đường còn cho biết thêm nữa, đó là động Tiên. Động Tiên được hình thành bên trong lòng núi đá cẩm thạch, có độ dài 10km, nên vô cùng kỳ ảo. Bên trong động là đường thông gió lên thẳng đỉnh núi nên không khí rất trong lành, dễ chịu, không ngột ngạt như các hang động khác. Đặc biệt, hồ nước hình thành trong Động Tiên còn có nhiều loài cá lạ mắt tung tăng bơi lội.

Nhớ sau khi chui từ hang Thổ Thần ra tôi vội hỏi ông Sơn: “Chuyện huyền thoại có thật là gì hả bác?”. Ông Sơn chẳng nói chẳng rằng chỉ vào mấy con gà đang bới ăn: “Đấy”. Ngắn gọn quá khiến tôi phải hỏi lại: “Huyền thoại có thật kia mà?”. Lại cái hướng mắt vào mấy con gà, bấy giờ tôi mới để ý kỹ hơn. Tôi “òa” lên ngỡ ngàng “Hóa ra là có thật”.

Lần tới thăm Vườn quốc gia Xuân Sơn này coi như tôi là người đã có “kinh nghiệm” hay chí ít cũng là người đã có một lần trải nghiệm, nên tôi cũng “tỏ vẻ” lắm. Tôi nói với các nhà văn trong đoàn: “Địa bàn Vườn quốc gia Xuân Sơn hiện có 29 cộng đồng thôn, bản, đa số là đồng bào dân tộc Mường, số ít là dân tộc Dao. Đồng bào ở đây còn lưu giữ được nhiều phong tục tập quán và truyền thống đặc trưng trong sản xuất cũng như sinh hoạt, đời sống hàng ngày”.

Tôi ngừng lời đưa mắt quan sát rồi thong thả nói tiếp: “Ở Vườn quốc gia Xuân Sơn này có giống gà “từ trong huyền thoại” đấy. Mà là huyền thoại từ đời Vua Hùng Vương kia”. Mọi người chợt chăm chú hướng về tôi chờ đợi. Tôi lại thong thả nói tiếp: “Ở đây có loài gà chín cựa đấy ạ. Thực ra tôi cũng chưa thấy con gà nào có chín cựa cả nhưng có rất nhiều cựa thì là chắc chắn”.

Giống gà “Chín cựa” hay gà nhiều cựa, có mặt hầu hết tại các thôn, bản trên địa bàn Vườn quốc gia Xuân Sơn. Có lẽ là “cái riêng” có của vùng đất cổ này. Xưa và cả nay nữa, giống gà nhiều cựa là "Lễ vật" không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đồng bào Mường và Dao trên địa bàn.

Lần trước tôi đã hỏi ông Sơn: “Là giống gà quý hiếm rồi nhưng chắc cũng phải có tên gọi chính chứ? Ai lại cứ gọi “gà nhiều cựa” nghe nó chân chất quá. Vả lại còn để xác định “thương hiệu” giao dịch trong nước và quốc tế chứ?”. Ông Sơn cười ha hả, ông bảo: “Ở Vườn quốc gia Xuân Sơn này có hai giống gà quý hiếm. Đó là gà “chín cựa” và gà Lôi trắng”.

Trước, bà con có thói quen chăn nuôi nhỏ, lẻ và nuôi chung với nhiều giống gà khác nên phần nào đã ảnh hưởng đến chất lượng nguồn gen của loài của hai giống gà quý hiếm riêng có ở Vườn quốc gia Xuân Sơn. Do vậy từ năm 2012, Vườn quốc gia Xuân Sơn thực hiện đề tài nghiên cứu “Bảo tồn nguồn gen gà Lôi trắng và gà Chín cựa tại Vườn quốc gia Xuân Sơn”. Với mục tiêu là: Bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen của 2 loại gà Lôi trắng và gà chín cựa tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, nhằm tạo thu nhập cho bà con, đồng thời tạo thành sản phẩm hàng hóa phục vụ du lịch, khi Vườn quốc gia Xuân Sơn trở thành khu Du lịch văn hoá.

N.T.V