THỊ TRẤN MỎ GIẾNG

Điện thoại: 0913 269 931 - Zalo: 0964 131 807 - Email: soncam52@gmail.com.

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Hoàng Kim Ngọc

KHÔNG GIAN KÝ ỨC VÀ THI PHÁP TỰ SỰ

Trong tiểu thuyết Thị trấn Mỏ Giếng của nhà văn Vũ Thảo Ngọc

Tôi gặp nhà văn Vũ Thảo Ngọc lần đầu tiên tại Trại sáng tác văn học nghệ thuật do Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam tổ chức ở Đại Lải, tháng 10 năm 2023. Ân tượng đầu tiên về chị là sự nhanh nhẹn, năng động, mạnh mẽ, toát lên phong thái đặc trưng của người con gái đất mỏ. Nhưng càng có dịp tiếp xúc, trò chuyện và sẻ chia, tôi càng nhận ra ở chị một sức cuốn hút riêng: cá tính thẳng thắn, nhiệt thành cùng chiều sâu tình cảm và những điều luôn đau đáu về con người, vùng đất đã gắn bó với cuộc đời mình.

Đọc một số tác phẩm của Vũ Thảo Ngọc, tôi càng thêm trân trọng người cầm bút này. Điều khiến tôi cảm phục trước hết không nằm ở số lượng tác phẩm đã công bố mà ở cái tâm của một người viết. Trong những trang văn của chị có một tình yêu sâu nặng, một ý thức tri ân đối với đất mỏ và những con người Vùng mỏ. Chị viết về họ như một cách lưu giữ những tháng năm tuổi trẻ, mồ hôi, sức lực và cả cuộc đời mà bao thế hệ đã gửi lại nơi lòng đất. Tình yêu và trách nhiệm ấy được hình thành từ vốn sống thực tiễn. Với niềm đam mê và năng lượng của mình, Vũ Thảo Ngọc luôn lăn lộn với vùng mỏ, tổ chức và tham gia những chuyến đi thực tế, tìm hiểu công việc, đời sống người thợ. Chị đã đến với họ từ những khai trường lộ thiên đầy nắng gió đến những đường lò sâu gần 300 mét dưới lòng đất. Những trải nghiệm ấy giúp chị viết về vùng mỏ bằng sự thấu hiểu của người trong cuộc, bằng tình cảm của một người từng gắn bó và mang nặng ân tình với mảnh đất này.

Năm 2026 đánh dấu một dấu mốc đặc biệt: kỷ niệm 90 năm Ngày Truyền thống công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than (12/11/1936 - 12/11/2026). Đây cũng là dịp để tôi tìm đọc lại Thị trấn Mỏ Giếng, cuốn tiểu thuyết mà tôi dành nhiều tình cảm yêu thích và trân trọng. Trong không khí hướng về ngày truyền thống của những người thợ mỏ, trở lại với tác phẩm cũng là một cách bày tỏ sự sẻ chia, tri ân đối với những thế hệ đã lao động, cống hiến và làm nên truyền thống vẻ vang của Vùng mỏ.

Qua câu chuyện về hành trình hình thành và phát triển của một thị trấn công nghiệp, Vũ Thảo Ngọc gợi mở một miền lịch sử với những lớp ký ức, những số phận và những biến chuyển văn hóa qua nhiều thế hệ. Tác phẩm hướng về quá khứ bằng niềm tự hào và lòng biết ơn, đồng thời đặt ra những suy tư trước hiện tại: sự chuyển đổi của một vùng công nghiệp, nguy cơ mai một bản sắc văn hóa, khoảng cách thế hệ và yêu cầu phát triển xanh, bền vững.

Đọc Thị trấn Mỏ Giếng từ phương diện nghệ thuật tự sự, tôi nhận thấy đằng sau bức tranh rộng lớn về một thị trấn công nghiệp là cách nhà văn tổ chức không gian, thời gian, ký ức và những mạch đời đan cài. Lịch sử của một vùng đất đã được chuyển hóa thành lịch sử của những số phận con người. Chính sự kết hợp giữa cảm hứng lịch sử, ý thức lưu giữ ký ức cộng đồng và nghệ thuật kể chuyện đã tạo nên nét riêng cho tác phẩm.

Từ làng Môn đến thị trấn Mỏ Giếng - Không gian địa lý và chiều sâu ký ức cộng đồng

Không gian nghệ thuật trong Thị trấn Mỏ Giếng trước hết được kiến tạo từ mối quan hệ giữa con người và vùng đất. Làng Môn xưa nằm bên dòng sông Môn, được bao bọc bởi núi rừng, mang trong mình những huyền tích, phong tục và dấu tích lịch sử. Từ một vùng cư trú nhỏ bé, heo hút, nơi những cư dân đầu tiên tìm đến tránh bão rồi định cư, làng Môn dần chuyển mình khi người Pháp phát hiện mỏ than và hoạt động khai thác công nghiệp xuất hiện. Sự ra đời của Mỏ Giếng đã làm thay đổi diện mạo tự nhiên, kinh tế và cấu trúc cư dân nơi đây.

Những địa danh như sông Môn, núi Bạch Tạng, Đá Trăng, cây Thị, đèo Kiếm, đồi Quy... không đơn thuần có chức năng định vị không gian mà còn là những địa chỉ văn hóa lưu giữ ký ức cộng đồng. Mỗi tên đất, tên làng đều hàm chứa một câu chuyện, một dấu tích của đời sống. Đặc biệt, hình ảnh cây Thị cổ gắn với ký ức đấu tranh cách mạng: “Chỗ cây Thị ngày xưa là nơi các đảng viên chi bộ thợ Mỏ Giếng chọn làm nơi hội họp”. Một địa điểm bình dị vì thế trở thành chứng nhân lịch sử, nơi quá khứ cách mạng vẫn hiện diện giữa không gian sinh hoạt thường ngày.

Không gian Mỏ Giếng còn mang dấu ấn của một vùng đất hội tụ nhiều cộng đồng cư dân. Người Kinh, Tày, Sán Dìu, Dao, Cao Lan, người miền Nam... cùng đến lập nghiệp, tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng. Những khu tập thể thợ mỏ, con đường, quán nước, khu dân cư trở thành nơi gặp gỡ, giao thoa và đôi khi va chạm giữa những phong tục, tập quán, lối sống khác nhau. Đằng sau sức sống của một cộng đồng mới là những biến đổi âm thầm của văn hóa truyền thống. Khi nhịp sống công nghiệp ngày càng phát triển, thế hệ trẻ người Tày, người Sán Dìu dần không còn sử dụng thành thạo tiếng nói dân tộc mình; nhiều phong tục, tập quán cũng phai nhạt theo thời gian. Mỏ Giếng vì thế vừa là nơi hội tụ sức sống mới, vừa lưu giữ những mất mát lặng thầm của ký ức văn hóa.

Đáng chú ý, không gian trong tác phẩm không dừng lại ở sự tái hiện địa lý mà được mở rộng thành không gian sinh tồn, không gian nghề nghiệp và không gian tâm tưởng. Hầm lò, khai trường, đường tàu kéo than ra cảng, khu tập thể, quán chè xít... đều gắn với những hoạt động cụ thể của con người. Đó là một thế giới được tạo nên từ lao động, từ những mối quan hệ đồng nghiệp, gia đình và cộng đồng.

Ở đoạn kết, hình ảnh thị trấn hiện lên trong dáng vóc mới: “Từ chân núi Bạch Thạch đã hiện hình một vóc dáng đô thị hiện đại và thịnh vượng...”. Nhưng giữa diện mạo đô thị ấy, cây thị già, dòng sông Môn, con đường tàu kéo than ra cảng vẫn hiện diện như những dấu mốc không thể tách rời khỏi lịch sử vùng đất. Đặc biệt, cây na do người cha mang từ quê ra trồng làm kỷ niệm ngày Vũ Tường chào đời vẫn được gia đình gìn giữ qua những lần sửa sang nhà cửa. Đó là một chi tiết nhỏ nhưng giàu sức gợi, ký ức gia đình được neo giữ trong một cái cây cũng như ký ức cộng đồng được neo giữ trong những địa danh đã đi cùng năm tháng.

Không gian Mỏ Giếng vì thế mang nhiều tầng ý nghĩa. Đó là không gian địa lý của một vùng đất, không gian lao động của những người thợ, không gian văn hóa của cộng đồng đa dân tộc và sâu xa hơn là không gian ký ức, nơi mỗi địa danh, mỗi cảnh vật đều có khả năng đánh thức một phần lịch sử. Vũ Thảo Ngọc đã làm cho vùng đất trong tiểu thuyết có một đời sống riêng vừa cụ thể, gần gũi, vừa thấm đẫm chiều sâu văn hóa.

Dòng thời gian và những thế hệ làm nên lịch sử Mỏ Giếng

Cách tổ chức thời gian tự sự trong Thị trấn Mỏ Giếng là một nét đáng chú ý. Thời gian trong tác phẩm là thời gian lịch sử với những dấu mốc hình thành, phát triển của một thị trấn mỏ và là thời gian đời người, thời gian ký ức và thời gian văn hóa.

Sáu mươi năm tồn tại của Mỏ Giếng được soi chiếu qua cuộc đời Vũ Trình - nhân vật đến vùng mỏ từ khi còn trẻ, trưởng thành trong môi trường lao động, đảm nhận những trọng trách và nghỉ hưu khi thị trấn tròn sáu mươi tuổi. Cuộc đời nhân vật gần như song hành với hành trình phát triển của vùng đất. Từ một vùng dân cư thưa thớt, Mỏ Giếng dần trở thành thị trấn công nghiệp hiện đại. Vũ Trình chứng kiến những đổi thay ấy bằng chính trải nghiệm của một người đã dành phần lớn cuộc đời gắn bó với nơi này. Cuộc đời anh vì thế vừa mang ý nghĩa một số phận cá nhân, vừa là thước đo sự trưởng thành của cộng đồng.

Nhà văn đặt quá khứ, hiện tại và dự cảm tương lai trong quan hệ đồng hiện. Những câu chuyện về thời phu mỏ dưới chế độ thực dân, những năm tháng xây dựng công nghiệp khai khoáng, những biến cố trong lao động và nhịp sống hiện đại cùng hiện diện trong một chỉnh thể tự sự. Quá khứ không mất đi mà âm thầm tồn tại trong ký ức nhân vật, trong địa danh, phong tục và những câu chuyện truyền đời.

Từ hình ảnh người thợ phải vớt than trôi trên sông Môn trong những ngày mưa lũ đến thế hệ công nhân làm chủ công nghệ hiện đại, thời gian ghi lại một hành trình biến đổi sâu sắc. Câu văn: “Cư dân mới, kể cả cư dân là thợ mỏ cũng đã không còn giống ngày xưa. Như đám con của anh, thế hệ thằng Vũ Tường đã làm chủ công nghệ” cho thấy bước tiến của đời sống vật chất, đồng thời gợi ra khoảng cách thế hệ trong một cộng đồng đang chuyển mình.

Sự vận động của thời gian được thể hiện tập trung ở đoạn kết, khi Mỏ Giếng tổ chức kỷ niệm sáu mươi năm thành lập. Những người thợ mỏ lão thành từ nhiều nơi trở về, gặp lại nhau dưới chân tượng đài, cùng ôn chuyện cũ. Hình ảnh ông Võ Hoành, người thợ lò kỳ cựu, ở tuổi gần chín mươi vẫn hào hứng hát ca khúc mới về nghề mỏ bên những người thợ trẻ, tạo nên một khoảnh khắc giàu ý nghĩa. Ông xúc động khi thấy thế hệ cháu con tiếp tục lựa chọn gắn bó với Mỏ Giếng. Câu chuyện của ông và Vũ Tường, người cháu ngoại trưởng thành nhờ học hành, khoa học công nghệ rồi trở về làm việc tại mỏ, đã mở ra một vòng nối tiếp đẹp đẽ giữa các thế hệ.

Ở đây, thời gian lịch sử được cụ thể hóa bằng thời gian gia đình. Niềm tự hào của ông ngoại Võ Hoành, sự an lòng của Vũ Trình khi con trai trưởng thành, niềm vui của đôi vợ chồng khi đón tin sắp có cháu nội... tất cả tạo thành những lớp thời gian nối tiếp. Lịch sử không còn chỉ hiện diện qua các mốc kỷ niệm hay thành tựu sản xuất mà đi vào từng mái nhà, từng quan hệ huyết thống, từng niềm vui bình dị. Mỏ Giếng được tiếp nối từ thế hệ thợ mỏ đầu tiên đến những người con, người cháu hôm nay, rồi mở ra tương lai với những thành viên mới của cộng đồng.

Đặc biệt, hình ảnh tượng đài thợ mỏ được thay bằng một khối than kíp lê nguyên khối trở thành điểm hội tụ của ký ức. Những người thợ già đứng dưới chân tượng đài như nhìn thấy chính tuổi trẻ của mình trong hình bóng người thợ vạm vỡ, kiêu hãnh. Vũ Trình cũng cảm nhận bức tượng là hình bóng của anh và bao lớp thợ mỏ đã đến, đã sống, đã cống hiến cho vùng đất này. Quá khứ, hiện tại và tương lai gặp nhau trong một hình tượng nghệ thuật giàu sức gợi.

Bằng cách đan xen các lớp thời gian, Vũ Thảo Ngọc khiến lịch sử không còn là những con số và sự kiện khô cứng mà trở thành lịch sử của những số phận, những ký ức sống động. Sáu mươi năm của Mỏ Giếng cũng là sáu mươi năm của biết bao cuộc đời đã đi qua, để lại trong lòng đất, trên mặt đất và trong tâm thức cộng đồng những dấu ấn không dễ phai mờ.

Nhà văn Vũ Thảo Ngọc cùng thợ lò

Hệ thống nhân vật và nghệ thuật tổ chức những mạch đời đan cài

Trong Thị trấn Mỏ Giếng, Vũ Trình giữ vai trò nhân vật trung tâm, đồng thời là điểm kết nối các mạch truyện và các thế hệ cư dân. Anh đến Mỏ Giếng khi còn trẻ, mang theo khát vọng lập nghiệp của một thanh niên nông thôn. Từ những ngày đầu bỡ ngỡ trước vùng đất xa lạ, Vũ Trình dần trưởng thành, gắn bó và trở thành một nhân tố quan trọng trong hành trình phát triển của thị trấn. Nhân vật được khắc họa qua công việc, vị trí xã hội, các mối quan hệ gia đình và đặc biệt là ý thức về cội nguồn, lịch sử, trách nhiệm cộng đồng. Tình yêu quê hương của anh được hình thành từ lao động, trải nghiệm và sự gắn bó lâu dài, chứ không xuất phát từ nơi chôn nhau cắt rốn. Anh đến Mỏ Giếng để lập nghiệp rồi dần coi nơi này là quê hương thứ hai, là một phần máu thịt của đời mình. Những suy nghĩ về tương lai của con trai, những hồi ức về đồng đội đã ngã xuống trong hầm lò, những phút lặng người khi đi qua tượng đài thợ mỏ cho thấy nhân vật luôn sống trong mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại.

Nếu Vũ Trình là trục kết nối các mạch đời thì những nhân vật như ông Héo, ông Quải sứt, ông Hựu, bà Dìu, ông Trần Văn Khu, bà Hay, Nguyễn Thông, ông Võ Hoành... tạo nên diện mạo đa dạng của cộng đồng Mỏ Giếng. Họ thuộc những thế hệ, nguồn gốc và hoàn cảnh khác nhau, nhưng đều có chung một hành trình. Đó là đến với vùng mỏ, lao động, lập nghiệp và góp phần tạo dựng một cộng đồng mới.

Một phương diện đáng chú ý trong nghệ thuật xây dựng nhân vật là cách đặt tên. Những cái tên như ông Héo, ông Quải sứt, ông Húc, ông Hóa, Trừng say, Tài bẩn, Sỹ chó... mang đậm sắc thái dân gian và đời sống vùng mỏ. Đó không đơn thuần là những tên gọi có tính cá biệt hóa mà còn gợi lên một môi trường văn hóa, một cách định danh rất riêng của cộng đồng lao động. Đằng sau những tên gọi có vẻ thô mộc, đôi khi xù xì ấy là cả một thời kỳ đời sống còn nhiều thiếu thốn, nơi con người được nhận diện bằng ngoại hình, tính cách, thói quen và những câu chuyện gắn với họ.

Cốt truyện của tiểu thuyết không vận động chủ yếu theo một chuỗi biến cố tập trung vào hành động của một cá nhân mà được triển khai qua nhiều mạch đời, nhiều sự kiện và những câu chuyện đan xen. Năm chương của tác phẩm có thể xem như năm lát cắt của một hành trình lịch sử. Từ câu chuyện gia đình, đời sống thợ mỏ, những biến cố lao động đến các vấn đề văn hóa và xã hội, thế giới tự sự dần mở rộng thành bức tranh toàn cảnh về một thị trấn. Các mạch truyện không tồn tại biệt lập mà liên tục bổ sung, soi chiếu cho nhau; số phận cá nhân luôn nằm trong quan hệ với lịch sử vùng đất.

Ở phương diện này, đoạn kết tiểu thuyết có sức gợi đặc biệt. Câu chuyện “hòn than bị ốm” được kể qua cuộc trò chuyện ở quán chè xít, từ những người thợ mỏ đến bà bán thịt lợn, người buôn bán và những người làm dịch vụ. Khi than tồn đọng, không tiêu thụ được, cả thị trấn như ngưng trệ. Một câu nói tưởng chừng bông đùa: “Mỏ ốm nên dạo này ca ve cũng đi đâu mất” đã mở ra cả một hiện thực kinh tế - xã hội. Người bán thịt ế hàng, người bán rau, bán phở, xe ôm, hàng quán đều chịu ảnh hưởng. Từ câu chuyện đời thường ấy, nhà văn khái quát một mối quan hệ có tính bản chất, rằng sinh kế của cả cộng đồng gắn chặt với nhịp vận hành của ngành Than.

Hình ảnh “hòn than như số phận một kiếp người” vì thế vượt khỏi ý nghĩa vật chất thông thường. Than là nguồn sống, là sinh kế, là nhịp đập của thị trấn, nhưng cũng là nơi gửi gắm những nhọc nhằn, rủi ro và bao phận đời. Cách kể chuyện từ một cuộc tán gẫu bình dị đã đưa hiện thực kinh tế đến gần với đời sống con người, giúp người đọc nhận ra mối liên hệ chặt chẽ giữa công nghiệp khai khoáng và cấu trúc sinh tồn của cả một cộng đồng.

Nhà văn cũng sử dụng linh hoạt điểm nhìn trần thuật. Câu chuyện được nhìn từ hành trình của Vũ Trình, đồng thời mở rộng qua ký ức, trải nghiệm và cảm nhận của nhiều nhân vật. Người già nhìn Mỏ Giếng bằng hoài niệm về những năm tháng gian khó. Người thợ mỏ cảm nhận vùng đất qua nhọc nhằn và niềm tự hào nghề nghiệp. Người quản lý nhìn từ trách nhiệm phát triển. Lớp trẻ hướng về tương lai bằng tâm thế của một thế hệ mới. Nhờ đó, Mỏ Giếng hiện lên qua nhiều góc nhìn, tránh được lối kể đơn tuyến.

Điểm nhìn trần thuật còn thấm đẫm sự trân trọng và đồng cảm với người lao động. Vốn từng gắn bó với môi trường công nhân giúp Vũ Thảo Ngọc viết về người thợ từ bên trong đời sống của họ. Những chi tiết nghề nghiệp, sinh hoạt, quan hệ gia đình và tâm lý người lao động mang vẻ chân thực của trải nghiệm. Tình cảm gắn bó cũng không khiến ngòi bút dừng lại ở sự ngợi ca. Nhà văn vẫn nhận diện những vấn đề nảy sinh trong quá trình hiện đại hóa, đó là nguy cơ mai một tiếng nói dân tộc, biến đổi phong tục, khoảng cách quan niệm giữa các thế hệ và những thách thức của phát triển.

Hệ thống nhân vật nhiều thế hệ cùng kết cấu nhiều mạch truyện, điểm nhìn linh hoạt đã tạo nên một kiểu tự sự mang tính cộng đồng. Mỗi con người là một mảnh ghép của lịch sử. Mỗi số phận góp thêm một tiếng nói vào bản hợp âm đời sống vùng than. Từ đó, lịch sử của Mỏ Giếng được kể bằng chính cuộc đời những con người bình thường.

Ngôn ngữ vùng mỏ và hệ thống biểu tượng nghệ thuật

Nếu không gian và nhân vật tạo nên diện mạo thế giới nghệ thuật thì ngôn ngữ chính là yếu tố làm cho thế giới ấy trở nên sống động. Một trong những thành công của Vũ Thảo Ngọc là đưa ngôn ngữ đời sống vùng mỏ vào văn chương một cách tự nhiên, không gượng ép.

Ngôn ngữ trong Thị trấn Mỏ Giếng có sự kết hợp giữa lời kể giàu chất trữ tình với ngôn ngữ đối thoại mộc mạc, dân dã, đôi khi thô ráp của người lao động. Những cách nói như “chân lâng”, “tim tỉm tối” mang đậm sắc thái khẩu ngữ địa phương, vừa tạo cảm giác gần gũi vừa lưu giữ nét riêng của văn hóa vùng miền. Những tiếng lóng, biệt ngữ và lối xưng hô của thợ mỏ khiến nhân vật có đời sống ngôn ngữ riêng, không bị hòa lẫn vào những hình tượng công nhân mang tính khái quát. Ngôn ngữ nhân vật đôi khi bộc trực, mạnh mẽ, có cả những lời ăn tiếng nói suồng sã, thậm chí tục tằn. Nhưng chính sự không tô vẽ ấy lại tạo nên độ chân thực cho đời sống. Đó là thứ ngôn ngữ được hình thành trong môi trường lao động nặng nhọc, nơi con người phải đối diện với hiểm nguy, áp lực và những tình huống sinh tồn. Đằng sau vẻ ngoài xù xì là sự chân thành, tình nghĩa và tinh thần gắn bó của những người cùng nghề. Bên cạnh khẩu ngữ, hệ thống địa danh và tên gọi cũng góp phần tạo nên bản sắc ngôn ngữ của tác phẩm. Những cái tên như Làng Môn, Đá Trăng, Đèo Kiếm, Đồi Quy, Mỏ Giếng... vừa gợi không gian địa lý vừa chứa đựng những lớp trầm tích lịch sử. Ngôn ngữ vì thế không chỉ có chức năng miêu tả mà còn trở thành phương tiện lưu giữ ký ức.

Đặc biệt, chiều sâu tư tưởng của tiểu thuyết được kết tinh qua một số hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng.

Trước hết là giếng mỏ, hình ảnh gợi liên tưởng đến chiều sâu lịch sử và hành trình tìm về cội nguồn. Con người đi xuống lòng đất để tìm kiếm tài nguyên, cũng như người đọc đi sâu vào câu chuyện vùng mỏ để khám phá những lớp trầm tích về con người, lao động và cộng đồng. Càng đi sâu vào lịch sử, càng nhận ra cội nguồn của một vùng đất. Giếng mỏ vì thế mang ý nghĩa ẩn dụ cho hành trình khám phá chiều sâu quá khứ và căn cốt cộng đồng.

Than là chất liệu xuyên suốt thế giới nghệ thuật của tác phẩm, gắn với sự hình thành thị trấn, đời sống người thợ và lịch sử phát triển vùng mỏ. Phía sau mỗi tấn than không chỉ là giá trị vật chất mà còn có mồ hôi, công sức, kỷ luật, hiểm nguy và sự hy sinh của bao thế hệ lao động. Hình ảnh tượng đài thợ mỏ được tạc từ khối than kíp lê nguyên khối mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Than từ lòng đất trở thành hình tượng tưởng niệm con người; thành quả lao động hóa thành ký ức tinh thần. Đó là sự chuyển hóa từ tài nguyên vật chất sang giá trị văn hóa, từ lao động cụ thể sang di sản của cộng đồng. Trong mối quan hệ ấy, hình ảnh “hòn than bị ốm” ở đoạn cuối có sức khái quát riêng. Than được nhân hóa như một sinh thể mang số phận, có lúc khỏe mạnh, có lúc ốm đau, kéo theo sự thăng trầm của cả thị trấn. Cách ví von dân dã này vừa phản ánh sự phụ thuộc của đời sống kinh tế địa phương vào ngành Than, vừa cho thấy than đã thấm sâu vào tâm thức cộng đồng, trở thành một phần không thể tách rời của đời sống vùng mỏ.

Dòng sông Môn là biểu tượng của thời gian và ký ức. Sông gắn với sự hình thành làng Môn, chứng kiến những lớp cư dân đầu tiên, những đổi thay của làng quê và sự ra đời của thị trấn công nghiệp. Dòng sông lưu giữ những câu chuyện mưu sinh, những mùa lũ vớt than trôi và cả những phận người nhọc nhằn trong quá khứ. Ở đoạn kết, dòng sông trở lại trong không gian sống của Vũ Trình, bên con đường xanh, đường tàu đưa than ra bến. Dòng chảy tự nhiên ấy như nối dài dòng chảy lịch sử, đưa những ký ức xưa hòa vào nhịp sống hiện tại.

Đặc biệt, tượng đài thợ mỏ là hình tượng kết tinh cảm xúc và tư tưởng của tác phẩm. Được thay thế bằng bức tượng có tỷ lệ một một, tạc từ tảng than kíp lê nguyên khối, tượng đài hiện lên với vẻ đẹp khỏe khoắn, vạm vỡ, kiêu hãnh. Trong cảm nhận của Vũ Trình, hình tượng ấy là bóng dáng của anh và bao lớp thợ mỏ đã đến, đã ở lại với Mỏ Giếng. Đây không đơn thuần là sự tôn vinh một cá nhân mà là sự tri ân những thế hệ công nhân đã cống hiến cho vùng đất.

Nếu tượng đài là ký ức được khắc ghi giữa không gian công cộng thì cây na trong khu vườn nhà Vũ Trình lại là ký ức được gìn giữ trong không gian gia đình. Cây do người cha mang từ quê ra trồng làm kỷ niệm ngày Vũ Tường chào đời. Lời dặn của ông: “Các con nhớ có chuyển nhà đi đâu thì mang theo cái cây na này nhé” chứa đựng một tình cảm sâu xa về nguồn cội, về sự gắn bó của gia đình với mảnh đất mới. Cây na vẫn đứng đó qua năm tháng, như một chứng nhân của tình thân và sự tiếp nối. Đặt bên cạnh hình ảnh cây thị cổ, dòng sông Môn và tượng đài thợ mỏ, cây na góp thêm một sắc thái riêng cho hệ thống biểu tượng của tác phẩm: ký ức lịch sử được lưu giữ trong những điều bình dị nhất của đời sống.

Đoạn kết của tiểu thuyết còn được bao phủ bởi hương ngâu, hương mộc lan, mùi thị chín và tiếng chim sâu trong khu vườn. Những chi tiết thiên nhiên giàu chất cảm giác làm dịu đi không khí của một tác phẩm gắn với lao động công nghiệp, đồng thời đưa câu chuyện trở về với vẻ ấm áp của đời sống gia đình. Sau những năm tháng nhọc nhằn, những biến cố nơi hầm lò và những suy tư về tương lai, con người vẫn tìm thấy hạnh phúc trong mái nhà, tình yêu, tiếng cười và sự sum vầy.

Ngôn ngữ giàu sắc thái vùng miền cùng hệ thống biểu tượng được tổ chức từ chất liệu đời sống đã làm nên một thế giới nghệ thuật vừa chân thực vừa giàu sức gợi. Vũ Thảo Ngọc không tìm kiếm vẻ đẹp ở những gì xa lạ mà phát hiện chiều sâu văn hóa, nhân văn ngay trong tiếng nói, địa danh, nghề nghiệp và những vật dụng bình dị của cộng đồng thợ mỏ.

Giá trị tư tưởng và đóng góp của tác phẩm trong văn xuôi vùng mỏ đương đại

Từ những phương diện thi pháp và nghệ thuật đã phân tích, có thể nhận thấy Thị trấn Mỏ Giếng gợi mở nhiều vấn đề có ý nghĩa đối với đời sống xã hội và văn hóa đương đại.

Trước hết, tác phẩm khẳng định vai trò và phẩm giá của người lao động trong tiến trình kiến tạo lịch sử. Người thợ mỏ hiện lên qua công việc, nhân cách, tình cảm, sự hy sinh và những cống hiến thầm lặng. Lịch sử thị trấn được nhìn từ lịch sử của những con người bình dị, những người đã lấy mồ hôi và sức lực của mình làm nên diện mạo vùng đất. Hình tượng tượng đài thợ mỏ bằng than kíp lê nguyên khối là sự kết tinh của tư tưởng ấy. Đằng sau hình bóng một người thợ vạm vỡ, kiêu hãnh là bao thế hệ đã sống, lao động và gửi cả cuộc đời mình vào lòng đất.

Tác phẩm đồng thời đặt ra vấn đề về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn bản sắc văn hóa. Mỏ Giếng là nơi hội tụ của nhiều dân tộc, nhiều vùng miền. Sự giao thoa ấy tạo nên một cộng đồng đa dạng và giàu sức sống. Nhưng trong nhịp phát triển hiện đại, những phong tục, tập quán và tiếng nói truyền thống cũng đứng trước nguy cơ phai nhạt. Nỗi băn khoăn ấy vượt khỏi phạm vi một thị trấn, chạm đến vấn đề chung của nhiều cộng đồng trong quá trình đô thị hóa và hội nhập.

Một vấn đề khác được tác phẩm gợi mở là yêu cầu phát triển bền vững. Sự đổi thay của một vùng công nghiệp không thể chỉ đo bằng sản lượng, công nghệ hay những công trình mới, mà còn phải được nhìn từ trách nhiệm bảo vệ môi trường, bảo đảm an toàn lao động và gìn giữ những giá trị văn hóa đã làm nên căn cốt cộng đồng. Câu chuyện “hòn than bị ốm” cho thấy ngành Than có mối liên hệ mật thiết với toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội địa phương. Sự phát triển của vùng mỏ vì thế cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể, nơi lợi ích sản xuất gắn với sinh kế, môi trường và chất lượng sống của con người. Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa thời sự đối với ngành khai khoáng trong hành trình thích ứng với yêu cầu chuyển đổi xanh.

Một điểm sáng trong tư tưởng tác phẩm là niềm tin vào sự tiếp nối giữa các thế hệ. Ông Võ Hoành, người thợ mỏ đã dành gần cả cuộc đời gắn bó với Mỏ Giếng, xúc động khi thấy cháu ngoại Vũ Tường lựa chọn trở về làm việc tại nơi ông từng cống hiến. Vũ Tường trưởng thành bằng tri thức, làm chủ công nghệ, có những sáng kiến được ghi nhận ở cấp tỉnh và cấp Bộ. Sự trở về của người cháu không đơn thuần là tiếp nối một nghề nghiệp gia đình mà còn là sự gặp gỡ giữa truyền thống lao động và tri thức hiện đại. Nếu thế hệ ông Hoành đi qua những năm tháng gian khó bằng sức lực, lòng quả cảm và kinh nghiệm nghề nghiệp thì thế hệ Vũ Tường tiếp tục hành trình ấy bằng học vấn, khoa học công nghệ và năng lực quản lý mới. Hai thế hệ gặp nhau trong tình yêu dành cho Mỏ Giếng, tạo nên một hình ảnh đẹp về sự kế thừa và phát triển.

Trong dòng chảy văn xuôi viết về công nhân và vùng mỏ, Thị trấn Mỏ Giếng vừa tiếp nối một mạch nguồn truyền thống, vừa mở rộng biên độ phản ánh hiện thực. Nếu nhiều tác phẩm trước đây thường tập trung vào người công nhân trong quan hệ với lao động sản xuất và nhiệm vụ lịch sử, thì Vũ Thảo Ngọc còn đi sâu vào ký ức, đời sống gia đình, bản sắc văn hóa và những biến chuyển tâm lý qua các thế hệ. Nhờ đó, hình tượng người thợ mỏ hiện lên trong toàn bộ chiều sâu đời sống, với những vui buồn, mất mát, khát vọng và những trăn trở rất đời thường.

Một lợi thế đáng kể của tác phẩm là vốn sống trực tiếp của nhà văn. Từng là công nhân mỏ, Vũ Thảo Ngọc có sự am hiểu về môi trường lao động, đặc thù nghề nghiệp, những gian khó nơi hầm lò, tình đồng nghiệp và đời sống gia đình người thợ. Trải nghiệm ấy đem lại cho trang viết độ chân thực và sức thuyết phục riêng. Chị viết về người thợ từ ký ức, sự thấu hiểu và tình cảm của một người từng thuộc về cộng đồng ấy. Chính điều này giúp những trang văn tránh được cái nhìn bên ngoài, xa cách, đồng thời tạo nên sự gần gũi, chân thành trong cách thể hiện con người vùng mỏ.

Đóng góp đáng chú ý của Thị trấn Mỏ Giếng là đã mở rộng hình tượng vùng mỏ từ không gian sản xuất thành không gian văn hóa - lịch sử; từ câu chuyện của những người lao động thành câu chuyện về ký ức, bản sắc và sự tiếp nối cộng đồng. Tác phẩm góp thêm một tiếng nói giàu trải nghiệm và tình người vào dòng văn xuôi Quảng Ninh đương đại.

***

Thị trấn Mỏ Giếng của Vũ Thảo Ngọc là một tác phẩm đáng chú ý trong mạch văn xuôi đương đại viết về người lao động và vùng mỏ Quảng Ninh. Bằng vốn sống phong phú, sự am hiểu nghề nghiệp và tình cảm sâu nặng với đất mỏ, nhà văn đã tái hiện hành trình sáu mươi năm của một vùng đất, từ làng Môn xưa đến thị trấn công nghiệp hôm nay. Vượt lên câu chuyện phát triển của một địa phương, tác phẩm còn là bản ghi chép giàu cảm xúc về lịch sử một cộng đồng, những phận người và những biến chuyển văn hóa qua nhiều thế hệ.

Ở phương diện thi pháp, tác phẩm cho thấy sự kết hợp giữa cốt truyện đời sống - lịch sử, kết cấu nhiều mạch truyện đan cài, hệ thống nhân vật nhiều thế hệ, không gian đa tầng, thời gian ký ức và ngôn ngữ đậm sắc thái vùng miền. Vũ Trình trở thành trục tự sự nối kết cuộc đời cá nhân với lịch sử thị trấn. Làng Môn, sông Môn, khu tập thể và hầm lò hợp thành một bản đồ ký ức giàu ý nghĩa văn hóa; hành trình sáu mươi năm được soi chiếu qua số phận và sự trưởng thành của nhiều thế hệ công nhân. Những tiếng nói đời thường, tiếng địa phương, biệt ngữ nghề mỏ và các địa danh vùng than góp phần tạo nên chất sống cùng bản sắc riêng cho tác phẩm.

Điều đáng trân trọng là Vũ Thảo Ngọc không chỉ ngoái nhìn quá khứ gian khó hay ngợi ca thành tựu hiện tại mà còn hướng ngòi bút về những vấn đề của tương lai. Phát triển công nghiệp, đổi mới công nghệ và nâng cao đời sống vật chất cần song hành với trách nhiệm bảo tồn bản sắc, gìn giữ ký ức cộng đồng và xây dựng môi trường sống bền vững. Trong ý nghĩa ấy, ký ức không phải sự níu kéo quá khứ, mà là điểm tựa để con người hiểu cội nguồn, nhận diện chính mình và có trách nhiệm hơn với tương lai.

Có thể xem Thị trấn Mỏ Giếng như một bản trường ca bằng văn xuôi về đất và người vùng mỏ. Ở đó, lịch sử được kể qua những số phận, ký ức neo giữ trong những địa danh, còn truyền thống được tiếp nối bằng lao động và sự cống hiến của nhiều thế hệ. Tác phẩm cũng cho thấy một nét riêng trong sáng tác của Vũ Thảo Ngọc. Chị không chỉ viết về người thợ mỏ mà còn lưu giữ ký ức của họ bằng văn chương.

Nếu người thợ mỏ ngày đêm đào sâu vào lòng đất để tìm những vỉa than thì Vũ Thảo Ngọc cũng như một người thợ cần mẫn đi vào những tầng sâu ký ức. Nhưng thứ tài nguyên chị tìm kiếm còn là lịch sử, tình người, văn hóa và những giá trị tinh thần làm nên căn cốt của một cộng đồng. Từ lòng đất, những vỉa than được đưa lên mặt sáng. Từ chiều sâu ký ức, những phận người và câu chuyện của một vùng đất được đánh thức qua trang viết. Và giữa nhịp sống đang đổi thay của Mỏ Giếng, hương ngâu, mùi thị chín, tiếng hát người thợ cùng dòng sông Môn vẫn âm thầm lưu giữ một miền ký ức thân thương.

Đó chính là chiều sâu nhân văn và sức gợi lâu bền của Thị trấn Mỏ Giếng trong dòng chảy văn học Quảng Ninh đương đại./.

H.K.N