ĂN CƠM DƯƠNG GIAN

Nghiêm Hải Sơn

ĂN CƠM DƯƠNG GIAN...

Làng quê.

     Bình sinh ra và lớn lên ở vùng quê mênh mông lúa. Vùng đất phù sa với những con sông vươn mình uốn lượn giữa cánh đồng, làng mạc. Cánh đồng thẳng tắp, mênh mang đến vô tận. Không có lấy một gò đất cao. Mỗi mùa đổ ải, mặt nước như tấm gương, những chú dế mèn thường ngày rúc dưới rãnh luống cầy, cứ chập tối đến lại cất tiếng kêu rả rích, lúc này bò lên khắp mặt nước tìm những chỗ cao đứng chân. Chúng bơi từ mô đất nọ sang mô đất kia để tìm nhau. Mặt trời lên xuyên qua đám sương mù bay bảng lảng, mặt nước như càng lung linh hơn. Những vòng tròn hoa nước phát ra từ những chú dế mèn bơi lội tạo thành những vòng sóng lấp lánh, va đập vào nhau rồi lại tan vỡ ra.

      Vựa lúa vùng Đồng bằng Bắc bộ, nơi người phụ nữ đã đi vào câu ca của Nhạc sỹ Hoàng Vân  “Chị Hai năm tấn quê ở Thái Bình”. Nơi mà phong trào thi đua “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người” trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước tiêu biểu nhất miền Bắc lúc bấy giờ. Thanh niên hăng hái lên đường nhập ngũ. Nơi hậu phương, lực lượng tham gia sản xuất ra hạt lúa còn toàn phụ nữ, trẻ nhỏ và người già, vẫn hăng hái cày cấy đảm bảo lương thực cung cấp cho tiền tuyến lớn.

     Cũng như bao đứa trẻ khác ở làng quê Việt Nam, tuổi thơ của Bình đã gắn bó với những dòng sông, với cánh đồng lúa trải dài. Lại nhớ câu hát ru của mẹ ngày nào “ Con cò bay lả bay la/ Bay từ cửa sổ bay ra cánh đồng/Cò ơi! Ta hỏi thật cò/ Cánh kia có mỏi cho nhờ đôi vai/ Thôn ta hợp tác lâu rồi/ Lúa ta chen đứng, chen ngồi bên nhau/Bờ ta phá bỏ từ lâu/Còn đâu chỗ đứng cò ơi hỡi cò”. Lúa thì con gái mướt mát như tấm thảm nhung xanh thẫm trải dài bất tận. Khi lúa trổ đòng đòng, hoa lúa bắt đầu nở, những cánh hoa trắng nhỏ li ti dập dờn theo gió. Mùa lúa chín, một màu vàng rực cháy, chạy đến tận chân trời. Hương lúa chín như réo gọi lũ chim chiền chiện, lũ chim cu gáy từ đâu về đây tìm bạn. Cứ như đây là điểm hẹn của chúng. Len lỏi giữa cánh đồng lúa ấy, là những con sông nhánh cung cấp nước cho những mùa vàng bội thu. Con sông Sốc luồn lách giữa đồng. Con sông Sành uốn lượn, nuột nà, dịu dàng thướt tha, chảy men theo ven làng, vào sát tận sau nhà Bình. Hai con sông này đều bắt nguồn từ con sông Thừ Chỉ nơi cánh đồng làng trên, trước khi đổ ra sông cái. Những con sông ngoài việc tưới tiêu cho vụ mùa bội thu, còn là nơi cung cấp thức ăn cho phần lớn dân làng. Mỗi khi nước xuống, Bình thường cùng lũ trẻ rủ nhau đi bắt cá. Đủ các loại dụng cụ từ lưới vét, vó đến nơm, dậm được huy động mang ra cho bằng hết. Sông rộng, mỗi lần kéo lưới phải dàn hàng ngang từ mười lăm đến hai mươi người, chia làm hai đội kéo từ hai đầu dồn lại. Lưới kéo cá có hai loại: lưới bén và lưới vét. Cá nhiều vô kể. Bắt cá lên rồi chia đều cho nhau. Cũng không biết từ đâu mà cá sinh sôi nảy nở nhiều đến thế. Cứ một tuần đến mười ngày, Bình cùng dân làng lại tổ chức kéo lưới một lần trên hai con sông ấy mà cá vẫn nhiều.

    Con sông cái là nơi đám trẻ trâu như Bình ngụp lặn suốt những tháng mùa hè. Dòng nước trong xanh, mát lành. Mùa hè nóng nực, lũ trẻ trâu cởi phăng hết quần áo vứt trên bờ, cứ thế nhồng nhỗng lao tùm tũm xuống sông, chìm nghỉm trong lòng nước, rồi lại trồi lên ngậm nước phun phì phì.

     Khi trâu đã no, dắt trâu xuống tắm cũng là lúc đám trẻ trâu lặn ngụp mò con hến, con vọp, con trai. Chúng sống ở môi trường nước phù sa nên con nào cũng béo mẫm. Bắt được mang về luộc lên, cho thứ nước lờ lờ trăng trắng mà ngọt lịm, nấu canh chỉ cần thả vào một ít muối trắng nữa thôi. Ngày ấy mì chính hiếm lắm, nó là một thứ xa xỉ, chỉ nhà khá giả hạng sang mới có. Nếu có tra chút mì chính vào thức ăn cũng chỉ dám dùng đầu đũa chấm một cái rồi đưa vào nồi canh khoắng đều lên. Mỗi lần mò hến như thế, Bình lấy áo túm lại khoác lên vai như một chiến lợi phẩm. Dọc đường dắt trâu về nhà, hai bên lối đi đầy những rau tập tàng, tầm bóp non mơn mởn, quơ tay hái một lúc, cả nhà có nồi canh ngon. Vị ngọt của trai, của hến cùng với vị ngăm ngăm đăng đắng của rau tập tàng, thài lài, rau rệu, tầm bóp khó cưỡng nổi khi khói trong nồi canh vẫn còn nghi ngút bốc lên.   

     Những con sông ấy, không biết có tự bao giờ. Chỉ nghe kể lại, từ đời các cụ, các kỵ sông đã ăm ắp nước rồi. Người quê gọi con sông cái là sông Tiên Hưng. Nó bắt nguồn từ đâu cũng chỉ vài người biết, mấy ai xuôi ngược dòng đâu, họa chăng chỉ những người làm nghề sông nước, đi thuyền vận tải, đi sà lan biết rõ ngọn nguồn.    Hàng năm mỗi trận mưa đâu đó trên đầu nguồn, nước dâng cao. Dòng sông giận dữ, đục ngầu, cuồn cuộn chảy, mang theo cơ man là phù sa bồi đắp cho cánh đồng. Hết trận mưa, dòng sông lại trở nên hiền hòa, dịu dàng óng ả trôi như mái tóc người con gái. Những khi dòng sông trở nên hiền lành, nước trong xanh lững lờ trôi là lúc đám trẻ trâu rủ nhau ngụp lặn, mò cua bắt ốc, lấy rong đuôi chó về băm nấu cám cho lợn ăn. Ngụp lặn chán đến khi đói bụng, lại tìm bên ven bờ kiếm thứ gì ăn được nhét vào cái bụng trống rỗng, đang réo lên òng ọc. Thứ có thể ăn được ngay, vừa mát vừa ngòn ngọt lại rất giòn ấy là lúa bắp. Lúa bắp thường mọc từng bụi ngay ven bờ sông, cao chừng hơn một mét. Lá to xanh mướt như lá ngô, thân nó cũng giống cây ngô. Mỗi thân cây thường chỉ có từ một đến hai bắp. Lựa những bắp to nhất, bẻ, bóc lớp áo ngoài ra, bên trong bắp trắng nõn như củ sắn đã bóc vỏ, đưa vào miệng ăn ngon lành. Vừa ăn vừa đùa giỡn trong làn nước trong xanh, mát lành. Cũng thật kỳ lạ, loài lúa bắp này gần giống như cây ngô, chỉ khác không có hoa và lại mọc từ dưới lớp bùn sâu lên. Khi những con nước mưa đổ về,  nó bị cuốn rạp theo chiều nước. Một ngày sau, nó lại tự vươn thẳng đứng trở lại.

     Dòng sông Tiên Hưng đoạn chảy qua làng Bình rộng chừng năm trăm mét, bên kia là xã Đông Xá. Con sông rất sâu, những hôm nước nhẹ nhàng chảy Bình vẫn bơi sang bờ bên kia, để khám phá phong cảnh bên ấy xem thế nào. Bờ bên ấy, người dân làm nhà sống bên mép sông. Họ đi lại bằng thuyền mủng, đấy cũng là phương tiện đánh bắt cá trên sông. Trái ngược bờ bên này, xã Đông Giang không có lấy một nóc nhà ven sông. Làng quê của Bình ở tập trung phía bên trong, bao quanh bởi những cánh đồng lúa, ngô, khoai, mùa nào thức ấy, trồng xen canh tăng vụ. Làm nên cuộc sống no đủ cho người quê anh.

     Bờ sông bên làng Bình, nhộn nhịp nhất là những khi vào mùa giao thóc và mùa thu hoạch cói. Mỗi vụ lúa, hợp tác xã gặt tập trung, trục lúa tại sân kho hợp tác xã rồi phơi khô, đóng vào từng bao, cân cẩn thận xem sản lượng thu hoạch của từng vụ. Đủ mướn, lại tập trung chất lên xe cải tiến, loại xe thô sơ nhưng là phương tiện vận chuyển chính của những miền quê lúc bấy giờ. Chở ra bến sông, chất xuống đầy thuyền. Thuyền lớn không thể vào sông nhỏ được. Từ đây, thóc được chuyển giao lên cấp huyện tiếp nhận. Mỗi vụ cấy, vụ gặt hợp tác xã thường tính theo công điểm để phân phối thóc ăn. Trẻ con đã biết đi làm, hoặc những đám choai choai như Bình chưa đến tuổi lao động, công đi làm được tính bằng một nửa công điểm của người lớn. Hết mùa gặt lại đến mùa cói. Những thẻo đất ven sông nước lên xuống bấp bênh, không cấy được lúa, người dân trồng cói để dệt chiếu. Cói cao quá đầu người. Công việc cắt cói chỉ người lớn làm được. Cói cắt bó gọn lại, đóng thành từng bè dài dưới sông, mỗi bè chừng vài chục bó. Giống cói trông vỏ ngoài thì rắn chắc, đứng trước gió to không đổ, thế nhưng ruột lại xốp, trắng tinh và rất nổi trên mặt nước. Đám trẻ con như Binh có nhiệm vụ kéo những bè cói ấy từ con sông Cái vào con sông Sành, rồi dỡ bè kéo từng bó một vào sân. Nước ngập đến cổ, nhiều chỗ đang kéo gặp phải những cái hủng, chìm ngập đầu. Chuyện ấy đã quá quen thuộc với Bình, vốn ngụp lặn thường xuyên như rái cá ở mé sông...

     Giặc Mỹ leo thang bắn phá miền Bắc ác liệt. Ngày nào cũng nghe loa truyền thanh đọc tin chúng ném bom ở Hà Nội, Hải Phòng khiến mọi người lo lắng. Chỉ khi nghe tin bộ đội, dân quân du kích bắn rơi máy bay Mỹ, bắt sống phi công là cả xóm rộn ràng hẳn lên, mọi người mừng vui lan truyền cho nhau tin chiến thắng...Mỗi xóm đều có những cái kẻng báo động, nhiều khi đang chăn trâu nghe tiếng kẻng keng..keng..keng.. báo động máy bay Mỹ tới là phải nhanh chóng tìm hầm trú ẩn. Hố tăng xê cá nhân cứ cách vài mét lại có một cái. Đi chăn trâu, đi học, ngay cả bữa ăn cũng phải lo ngay ngáy. Ngày ấy đi học, ngoài việc cắp sách tới trường, lũ học sinh như Bình đứa nào cũng có một chiếc mũ rơm đội trên đầu, một chiếc khác khoác sau lưng. Nó là người bạn đồng hành của Bình suốt những năm giặc Mỹ đánh phá. Nó ngứa và nặng đấy nhưng vẫn phải đội, mẹ Bình bảo đội vào không may khi bom nổ, đất hoặc mảnh bom có văng vào thì cái mũ nó cũng đỡ cho được phần nào. Nhiều hôm dắt trâu ở ngoài đồng về đã muộn, vừa sắp cơm ăn có tiếng kẻng báo động, thế là "phụp" cái đèn dầu bị thổi tắt, cả nhà chạy ra hầm chữ A ngoài vườn. Có nhiều hôm Bình phải mang cả sách vở với đèn dầu vào trong hầm để học bài. Căn hầm nhà Bình làm xa tận ngoài góc vườn, toàn tre tươi buộc ken dầy chụm đầu trên lại, đầu dưới của đoạn tre cắm xuống vườn, lớp đất đắp lên cũng dầy, mảnh bom có văng vào cũng không xuyên được lớp đất ấy. Nền hầm nhà Bình còn xếp gạch cho đỡ ẩm ướt. Muỗi nhiều vô kể, chúng bay vo ve nhiều như trấu. Mỗi tối phải vào hầm học bài là một tối cực khổ vì muỗi cắn.

    Mỗi khi máy bay Mỹ ném bom ở đâu đó, khi quay về căn cứ nó lại ào ào bay trên cánh đồng lúa mênh mang của quê Bình nghiêng nghêng cái cánh, rồi cút đi. Vùng quê trở lại yên tĩnh vốn có tự ngàn xưa. Bình cùng với lũ trẻ chăn trâu lại vui đùa bình thường. Ngày ấy vất vả lắm, nhưng rất vui. Song. Đó là chuỗi ký ức đã nuôi dưỡng nên cuộc đời của Bình. Để hôm nay anh là người thợ mỏ có tay nghề bậc sáu.

Thoát ly.

    Học hết lớp bẩy trường làng, Bình thi vào trường cấp ba nhưng không đủ điểm. Ở nhà làm ruộng đã ba năm, nhưng sớm tối quần quật với hợp tác xã, làm công ăn điểm chẳng được bao nhiêu. Đám bạn cùng trang lứa, lũ học cấp ba chúng túm tụm lại với nhau vui vẻ, cười nói râm ran mỗi dịp hè về. Đến kỳ vào học, chúng đến đón nhau, có đôi, có cặp, túi áo đến trường. Những đứa còn lại, cứ lần lượt tung cxanhs bay đi khắp các phương trời. Mỗi lần dịp lễ tết về, trông chúng xúng xính trong những cái vỏ hào nhoáng, bảnh chọe khiến Bình cảm thấy thèm được như chúng bạn.  Không chịu số phận. Chẳng lẽ lại cứ lấy lỗ đít trâu làm thước ngắm cuộc đời. Bình làm đơn xung phong đi bộ đội. Vóc dáng nhỏ thó, người lại đen như khẩu súng, khi khám tuyển không đủ cân nên các anh ở Ban chỉ huy Quân sự xã bảo Bình ở lại, sang năm đủ cân đi khám tuyển lại. Chiến tranh vừa kết thúc, việc khám tuyển nghĩa vụ Quân sự cũng đòi hỏi gắt gao hơn. Ở nhà được nửa năm, Bình được người anh họ làm trên huyện cho biết có đợt khám tuyển công nhân Mỏ. Cơ hội đã đến, Bình hăm hở  làm đơn, qua xã xác nhận, nộp lên ban tuyển sinh huyện. Cuối cùng niềm mong mỏi cũng nhanh chóng được toại nguyện. Giấy gọi khám tuyển cũng tới tay Bình. Chị bưu tá người cùng thôn trao cái phong bì của Mỏ, chúc mừng Bình sớm trở thành một công nhân Nhà nước. Ngày khám tuyển, Bình hăm hở dậy từ năm giờ sáng. Không có xe đạp, Bình đi bộ tám cây số lên địa điểm khám sức khỏe. Rút kinh nghiệm đợt khám tuyển bộ đội, Bình đi mượn hai quả búa đanh cho vào hai túi quần để tăng cân.  

 Tình yêu.

    Cuối thu, nắng, cái nắng đến kỳ diệu. Không nắng gắt, sáng trắng như mùa hạ, mà nó hanh khô, làm cho da người có cảm giác khô, khát nẻ. Nắng như rắc mật, khắp mặt đất, khắp cánh đồng, một màu vàng đến bất tận, cái vàng nôn nao khi mùa lúa chín. Những hạt lúa tròn, dài bám kín bông, vàng óng như những con ong muỗi, vít cong như hình chiếc liềm, lá lúa cũng bị cái nắng hanh hao đốt vàng úa. Cánh đồng quê như một tấm thảm vàng đến tít tắp chân trời. Mùi thơm của lúa chín, mùi nắng hanh, khô khô cùng với mùi rạ vừa bị cắt hạ, mùi hăng tanh của bùn tạo nên một mùi hỗn độn khó tả. Chỉ những người đã từng làm ruộng mới cảm nhận được mùi này...

Khoảnh ruộng phía trước, những chiếc nón trắng nhấp nhô trên đồng, thỉnh thoảng, những tràng cười lại rộ lên. Bà con đang hối hả vào vụ gặt. Đàn cò trắng chốc chốc bị động tung cánh bay lên cao, rồi lại từ từ chao nghiêng xuống gần những người đang gặt, kiếm những con cá bé xíu còn sót lại, đang thoi thóp níu kéo sự sống trong các vũng nước.  

    Trên đường, một tốp người đang gánh lúa về sân kho. Khải dựa xe vào gốc cây bạch đàn, đứng hẳn lại ven đường để được hít hà cái mùi quê hương thân thuộc, thời anh cũng đã là người nông dân, một nắng hai sương làm ra hạt lúa. Dưới chân, đám cỏ may đã già khô, quả nó được dịp bám kín hai bên ống quần. Ký ức lại ùa về. Mới đấy mà đã mấy năm Khải xa ruộng đồng, giờ anh đã là một công nhân Nhà nước. Nhớ lại thời Khải là một xã viên hợp tác xã. Còn trẻ lại là nam giới nên Khải thường xuyên nhận nhiệm vụ xén lúa, một người xén cho bẩy người cắt gốc. Công việc của người xén lúa là vất vả nhất, phải có sức khỏe, nhanh nhẹn mới làm xuể. Thường thì khi xén lúa xong, mọi người trong tổ sản xuất cũng đã gánh hết già nửa số lúa đã xén.

    Mới đấy mà đã sắp đến rằm trung thu rồi. Mùa này, mùa của những trái hồng chín đỏ, ngọt lịm lủng lẳng treo trên cành. Mùa của cốm nếp thơm ngọt. Những bông lúa nếp căng tròn sữa, bắt đầu vàng đuôi, cắt về, dùng đôi đũa nhẹ nhàng kẹp lại tuốt ra, mang rang lên rồi giã. Sẩy bỏ vỏ đi. Dưới tay các mẹ, từng lớp vỏ trấu bay ra ngoài, những hạt gạo dẹt nằm lại trên mẹt, xanh rì tỏa một mùi hương thơm ngát. Rang lại, những hạt gạo ấy lại phổng lên, giòn tan. Đêm rằm trung thu, tất cả thiếu niên, nhi đồng tập trung ở sân kho hợp tác xã. Lễ rước đèn ông sao là nhộn nhịp nhất, tiếng trống ếch như thúc giục nhịp bước, tiếng não bạt chũm chọe, tiếng hô của người chỉ huy đội mốt hai mốt...Tất cả không khí vui tươi náo nhiệt của một năm dồn lại ngày Trung thu, cuối cùng là ngồi phá cỗ trông trăng. Vị ngọt mát của hồng, vị hơi chua chua của bưởi đào, sánh cùng chuối tiêu chín rục chấm với cốm nếp. Vị ngọt thơm của chuối tiêu quyện với mùi thơm quyến rũ của cốm nếp, cái giòn của cốm, mềm ngọt của chuối tiêu khó ai cưỡng nổi.

    Những sợi nắng vàng xiên qua kẽ lá, rắc xuống mặt ruộng lúa như những tia rẻ quạt. Đoàn người gánh lúa vượt qua Khải, những chiếc đòn gánh oằn cong trên đôi vai của họ, hai đầu đòn gánh vít xuống bởi sức nặng của đôi quang xếp kín lúa đến óc quang. Họ gánh những gánh vàng về sân kho hợp tác xã. Gánh nặng như thế mà họ vẫn vui chuyện ríu rít. Khải giật mình khi một cô gái gánh lúa đi qua, đôi chân trần, không xỏ xà cạp như những người khác. Quần xắn lên cao quá đầu gối, để lộ hai bắp chân trắng ngần. Quê mình sao lại có người trắng đến thế. Đôi chân trần phăng phăng dẫm lên con đường trải xỉ lò gạch lổm chổm, đã bị mòn đi bở những bước chân. Mồ hôi thấm ướt đẫm chiếc áo nâu bó sát người lộ rõ vòng eo. Mái tóc của cô gái bỗng dưng sổ tung, dừng bước chân, đặt gánh lúa xuống, cô gỡ cái nón trên đầu xuống đeo ở óc quang, búi lại mái tóc. Khuôn mặt trắng hồng. Mồ hôi chảy ròng ròng trên khuôn mặt, mấy sợi tóc mai bết lại trên má. Đưa tay quệt ngang mặt, với chiếc nón đội lên đầu, ghé vai gánh lúa về. Mới chỉ nhìn đằng sau người gánh lúa, nhìn thấy bắp chân trần, Khải vội chạy lên chắn phía trước để nhìn cho rõ mặt. Ôi trời...khuôn mặt thanh tú của cô thôn nữ làm cho tim Khải muốn vuột ra khỏi lồng ngực. Sao lại có người đẹp đến thế. Ở làng của Khải cũng có nhiều cô gái, nhưng chưa thấy ai đẹp thế này. Trông như nàng tiên hạ phàm. Bỗng nhiên thấy một người chặn đường mình, Hoàn không khỏi ngạc nhiên. Giọng nhỏ nhẹ như chỉ đủ cho người đối diện đủ nghe:

    Ăn cơm xong, Khải vội vã đạp xe lên làng trên. Nơi ấy Khải nhất định phải đến. Tối nay anh phải làm quen bằng được cô gái gánh lúa chiều nay.