TÓC HÁT

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Thái Dũng

ĐẶC SẮC CỦA TÙY BÚT PHẠM THỊ PHƯƠNG THẢO QUA “TÓC HÁT”

Nhà thơ Phạm Thị Phương Thảo sinh ngày 17/4/1959 tại Lào Cai, an cư và làm việc tại Hà Nội. Chị là nguyên Viện phó Viện Kiểm nghiệm An toàn thực phẩm quốc gia (Bộ Y tế), hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Hà Nội. Chị nổi bật với các tác phẩm thơ, trường ca và tản văn, tùy bút. Đọc văn xuôi Phạm Thị Phương Thảo, đặc biệt là tập “Tóc hát” – tập tùy bút 240 trang với 34 bài viết do NXB Hà Nội ấn hành tháng 7/ 2026, thiên nhiên hiện diện như một sinh thể sống, một thực thể mang linh hồn, đồng thời cũng là tấm gương phản chiếu những rung động sâu kín nhất của con người. Vì thế, đọc văn của chị, người đọc không chỉ bắt gặp hoa, núi, mưa, sông hay những miền đất xa xôi, mà còn bước vào một thế giới nghệ thuật, nơi mọi cảnh sắc đều được “nội tâm hóa”, thành ngôn ngữ của cảm xúc và suy tưởng. Đó chính là nét riêng làm nên diện mạo bút pháp của Phạm Thị Phương Thảo trong dòng tùy bút đương đại.

Cái nhìn giàu chất thơ đối với thiên nhiên

Điều nổi bật nhất trước hết là Phạm Thị Phương Thảo không quan sát thiên nhiên bằng đôi mắt của người du ngoạn mà bằng trực giác của một người làm thơ. Bởi thế, trong văn chị, cảnh vật luôn vượt ra khỏi hình hài vật chất để mang một đời sống tinh thần. Ở Những cánh hoa mở đêm, chỉ một loài hoa trắng nở trong bóng tối cũng trở thành một cuộc đối thoại kỳ diệu giữa ánh sáng và bóng đêm:“Đêm càng sâu thẳm, hoa càng dâng hương quyến dụ. Như những ngọn đèn thao thức. Như những cặp mắt mở to…”Không phải ngẫu nhiên chị chọn thời khắc đêm khuya để ngắm hoa. Đêm trong cảm quan nghệ thuật của Phạm Thị Phương Thảo là lúc thiên nhiên bộc lộ phần bí mật nhất của mình. Ban ngày, hoa hiện hữu bằng sắc; ban đêm, hoa sống bằng hương. Và chính hương thơm vô hình ấy lại mở ra những tầng sâu của cảm xúc. Cái đẹp trong văn chị không phô bày mà luôn ẩn hiện, không rực rỡ mà lặng lẽ lan tỏa. Đó là mỹ học của sự tinh tế, của những điều chỉ trái tim mới có thể nhận biết.

Nhiều cây bút miêu tả thiên nhiên bằng đường nét và màu sắc, Phạm Thị Phương Thảo lại kiến tạo thiên nhiên bằng sự cộng hưởng của các giác quan. Văn chị đầy hương thơm, hơi lạnh, tiếng mưa, sắc sương, ánh lửa, nhịp gió. Người đọc không chỉ nhìn thấy hoa mà còn ngửi được mùi hoa, không chỉ thấy mưa mà còn nghe được tiếng mưa rơi trên mái tóc mùa thu. Chính sự hòa quyện của thị giác, khứu giác, xúc giác và thính giác đã tạo nên một không gian nghệ thuật giàu nhạc tính và giàu sức gợi, khiến mỗi trang văn đều phảng phất chất thơ.

Nhưng điều làm nên chiều sâu của ngòi bút Phạm Thị Phương Thảo không chỉ nằm ở khả năng miêu tả cái đẹp mà còn ở khả năng triết lý hóa thiên nhiên. Thiên nhiên trong tùy bút của chị chưa bao giờ dừng lại ở vẻ đẹp bề mặt. Mỗi hình tượng đều mở ra một tầng ý nghĩa nhân sinh. Đứng trước đầm sen, chị không ca ngợi sắc hồng hay hương thơm mà lặng lẽ nghĩ về sự vô thường:“Ngắm sen nở rồi sen tàn… Chợt nghĩ về sự vô thường của kiếp người.”Chỉ một cánh sen tàn cũng đủ đánh thức suy tưởng về thời gian. Chỉ một mùa hoa đi qua cũng đủ nhắc con người về tính hữu hạn của đời sống. Triết lý trong văn Phạm Thị Phương Thảo không phải là những mệnh đề khô cứng mà được chưng cất từ cảm xúc. Vì vậy, người đọc tiếp nhận nó như một dư vị hơn là một lời giáo huấn. Đó cũng là phẩm chất đáng quý của tùy bút: triết luận bằng hình tượng chứ không bằng diễn giải.

Đặc biệt, thiên nhiên trong văn chị luôn hiện lên như một bản thể có linh hồn: Hoa biết thức, núi biết mơ, mưa biết buồn, dòng sông biết nhớ. Đó không đơn thuần là phép nhân hóa thường gặp trong văn chương mà là một quan niệm nghệ thuật. Người viết dường như nhìn thấy trong mỗi sự vật một đời sống tinh thần tương đồng với con người. Chính vì vậy, giữa con người và thiên nhiên không còn khoảng cách của chủ thể và khách thể mà là sự giao cảm. Có lẽ hiếm có đoạn văn nào thể hiện rõ điều ấy hơn hình ảnh những chàng trai Pà Thẻn nhảy lửa. Một lễ hội dân gian vốn rất giàu yếu tố thị giác được chị cảm nhận bằng mỹ cảm của người nghệ sĩ: “Hoa nở bung từ than hồng! Hoa sáng bừng và lan tỏa trong đêm đen…” Ở đây, ngọn lửa đã được chuyển hóa thành hoa. Than hồng hóa thành những cánh hoa khổng lồ. Một nghi lễ dân gian bỗng trở thành một bức tranh hội họa đầy ánh sáng. Chính sức mạnh của liên tưởng đã đưa hiện thực vượt lên chính nó để đạt tới vẻ đẹp biểu tượng. Đó là lối viết giàu chất tạo hình, đồng thời cũng là một biểu hiện rõ nét của tư duy thơ trong văn xuôi.

Không gian địa lý được nâng lên thành không gian văn hóa.

Đà Lạt trong trang viết của chị không chỉ là thành phố của hoa mà còn là xứ sở của tình yêu, của nhịp sống chậm, của ký ức và những cuộc hạnh ngộ. Hà Giang không chỉ có núi đá tai mèo mà còn mang linh hồn của những cộng đồng cư dân vùng cao, của cột cờ Lũng Cú và khát vọng gìn giữ biên cương. Phú Thọ không chỉ có những ngọn đồi cọ mà còn là miền Đất Tổ, nơi ba dòng sông gặp nhau để làm nên huyền thoại Văn Lang. Hải Phòng không chỉ có bánh đa cua mà còn có khí chất hào sảng của con người đất Cảng. Ngay cả Paris cũng không chỉ hiện lên như kinh đô ánh sáng mà còn là nơi gặp gỡ của thi ca, của đối thoại văn hóa và của khát vọng hội nhập. Điều đáng nói là mỗi miền đất ấy đều được nhìn từ chiều sâu văn hóa chứ không phải từ vẻ đẹp bề mặt. Phạm Thị Phương Thảo luôn cố gắng đi tìm “linh hồn của địa danh”. Chính điều đó giúp những trang du ký của chị vượt qua giới hạn của ghi chép thông thường để trở thành những tùy bút văn hóa giàu bản sắc.

Cảm quan nữ tính trong sáng tạo nghệ thuật.

Văn của Phạm Thị Phương Thảo giàu chất nữ nhưng không ủy mị. Nữ tính ấy thể hiện ở khả năng nâng niu những điều nhỏ bé: một mái tóc, một cánh hoa, một giọt mưa, một mùi hương, một ánh mắt trẻ thơ… Chị có thể dành cả một tùy bút để nói về mái tóc người phụ nữ. Nhưng từ mái tóc, người đọc lại nhận ra thời gian đang âm thầm trôi qua đời người: “Người ta lại xót xa nhặt lên những sợi thời gian đang rơi rụng…” Đây là một hình ảnh đẹp. Thời gian không còn vô hình mà hiện hữu trong từng sợi tóc bạc, từng sợi tóc rụng. Đó là cách cụ thể hóa những khái niệm trừu tượng bằng hình tượng nghệ thuật – một thủ pháp vốn quen thuộc trong thi ca nhưng được vận dụng đầy tự nhiên trong văn xuôi của chị. Mẹ Thiên Nhiên là hạt nhân tư tưởng xuyên suốt trong tác phẩm. Nhiều lần chị gọi thiên nhiên là “Mẹ”: hoa là quà của Mẹ; núi là quà của Mẹ; sông là quà của Mẹ; mưa cũng là tiếng nói của Mẹ. Quan niệm ấy gợi nhớ đến tinh thần sinh thái hiện đại nhưng lại bắt nguồn từ triết lý phương Đông về sự hòa hợp giữa con người và vũ trụ. Thiên nhiên không phải đối tượng để khai thác mà là cội nguồn của sự sống, là nơi con người cần biết cúi đầu để tri ân. Đây cũng là lý do trong văn Phạm Thị Phương Thảo luôn thấp thoáng một nỗi lo âu về môi trường, về biến đổi khí hậu, về những trận đại hồng thủy và sự nổi giận của thiên nhiên. Đằng sau những trang viết ấy là một ý thức công dân rất rõ rệt trước vận mệnh của trái đất.

Ngôn ngữ tùy bút của Phạm Thị Phương Thảo mang đậm nhạc tính. Chị ưa sử dụng điệp từ, điệp cấu trúc, những câu văn ngắn nối tiếp nhau như nhịp thở của cảm xúc. Không ít đoạn văn có thể tách dòng là thành thơ. Nhịp văn ấy vừa mềm mại vừa dồn dập, khi ngân nga như một khúc hát, khi miên man như dòng ý thức. Có thể thấy rõ ảnh hưởng của tư duy thi ca đối với cấu trúc câu văn và tổ chức hình tượng trong tùy bút của chị.

Dĩ nhiên, cũng chính sự tràn đầy cảm xúc ấy đôi khi khiến văn chị có xu hướng lặp lại một số hình ảnh hoặc kéo dài cảm hứng ở một vài đoạn. Nó phản ánh một kiểu sáng tạo lấy cảm xúc làm trung tâm, nơi dòng chảy của tâm trạng được ưu tiên hơn tính tiết chế của lý trí. Người đọc vì thế không chỉ đọc để biết mà còn đọc để đồng cảm, để sống cùng nhịp rung của người viết.

Có thể nói, thành công của Phạm Thị Phương Tháo nằm ở chỗ chị đã tạo dựng được một thế giới tùy bút rất riêng, nơi thơ, hội họa, âm nhạc và triết lý gặp nhau trong một chỉnh thể thống nhất. Thiên nhiên trong văn chị không chỉ đẹp mà còn biết nói; không chỉ hiện hữu mà còn suy tưởng; không chỉ là phong cảnh mà là ký ức, là văn hóa, là tâm linh và là triết học của sự sống. Mỗi bông hoa, mỗi ngọn núi, mỗi dòng sông đều trở thành một biểu tượng thẩm mỹ để con người soi ngắm chính mình.

Trong bối cảnh văn xuôi hôm nay đang có xu hướng thiên về thông tin, tốc độ và tính sự kiện, những trang tùy bút của Phạm Thị Phương Thảo giống như một khoảng lặng cần thiết khiến người đọc sống chậm hơn trước một bông hoa nở trong đêm, lắng nghe hơn tiếng mưa thu, đứng yên hơn trước đầm sen tàn hay dãy núi Mèo Vạc chìm trong mây trắng. Từ sự chậm lại ấy, con người nhận ra vẻ đẹp sâu xa của thế giới cũng như vẻ đẹp của chính tâm hồn mình. Đó là giá trị của văn chương, và cũng là đóng góp đáng quý của Phạm Thị Phương Thảo: biến thiên nhiên thành một mỹ học của tâm hồn và mỗi chuyến đi thành một hành trình đi vào chiều sâu tâm hồn con người.

T.D