CON ĐÒ THỜI GIAN

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Lê Cảnh Nhạc

CON ĐÒ THỜI GIAN- BẢN HỢP XƯỚNG TRI ÂN VÀ TRIẾT LÝ NHÂN VĂN CỦA NGHỀ GIEO HẠT

Thơ ca và âm nhạc viết về mái trường, thầy cô chưa bao giờ cũ trong dòng chảy văn học Việt Nam. Nhưng để chọn lọc, hệ thống và soi chiếu những tác phẩm ấy bằng cả nhãn quan phê bình sắc sảo lẫn trái tim tôn kính của một người cả đời đứng trên bục giảng thì hiếm có cuốn sách nào dung dị mà ám ảnh như tuyển tập “Con đò thời gian” của nhà giáo - nhà văn Nguyễn Thị Thiện (Nhà xuất bản Tri thức, 2026).

Sách dày 384 trang, tuyển chọn và bình luận 50 sáng tác tiêu biểu bao gồm 38 bài thơ và 12 ca khúc của nhiều thế hệ cầm bút. Không dừng lại ở một tập tư liệu văn học thông thường, “Con đò thời gian” là một hành trình đối thoại văn hóa đầy chiều sâu, nơi ký ức cá nhân hòa vào tâm thức dân tộc, khẳng định giáo dục chính là điểm tựa tinh thần vững chãi cho sự trưởng thành của con người.

Độ mở lịch sử và tư duy tích hợp đa nghệ thuật

Cái tài của người làm công tác tuyển chọn trước hết nằm ở tư duy hệ thống và tầm nhìn bao quát. Nguyễn Thị Thiện không bó hẹp không gian nhà trường trong những lớp học hiện đại, mà mở rộng hình tượng người thầy thành một biểu tượng văn hóa qua nhiều lát cắt lịch sử.

Tuyển tập thiết lập một trục thời gian đồng hướng với lịch sử lập quốc và giữ nước với biên độ thời gian trải dài qua các chặng đường dân tộc

Thuở Nho học tàn phai và buổi đầu tựu trường nơi thôn dã hiện diện qua nét hoài cổ đầy trắc ẩn của "Ông đồ" (Vũ Đình Liên - 1936) hay sự tinh khôi, bỡ ngỡ của "Học trò trường huyện" (Nguyễn Bính - 1938).

Thời kỳ Cách mạng và Kháng chiến sống dậy hào hùng với lớp học bình dân học vụ "I tờ mớm chữ cho nhau" trong "Trường tôi" (Tố Hữu - 1946); cái lãng mạn lồng trong sử thi của "Một giờ và mười phút" (Phạm Tiến Duật - 1971) hay "Bàn chân thầy giáo" (Trần Đăng Khoa - 1972).

Thời kỳ hòa bình và đổi mới mang chiều sâu triết luận nhân sinh như "Thầy giáo già và năm học mới" (Nguyễn Sĩ Đại - 2005), "Trở lại trường xưa" (Nguyễn Huy Hoàng - 2008).

Sự độc đáo của cuốn sách nằm ở cấu trúc 3 phần chặt chẽ: Thơ về người thầy - mái trường; Thơ viết cho thiếu nhi; và Cảm nhận một số ca khúc tiêu biểu. Cấu trúc tích hợp Thơ – Nhạc đã phá vỡ ranh giới thể loại. Nguyễn Thị Thiện có bước đi táo bạo khi đưa âm nhạc vào không gian phê bình văn học. Bà nhìn nhận phần ca từ của các nhạc sĩ như Hoàng Vân, Phan Huỳnh Điểu, Vũ Hoàng, Xuân Phương, Nhất Huy... như những thi phẩm độc lập có tính nhạc nội tại cao, từ đó bóc tách vẻ đẹp cốt lõi của ngôn từ dưới góc độ văn học.

Duy mỹ, chừng mực và khơi gợi tinh thần đối thoại

Là một nhà phê bình văn học có nghề, Nguyễn Thị Thiện không chọn lối giải thích áp đặt hay giáo điều. Nghệ thuật thẩm bình của bà là sự dắt tay bạn đọc bước chậm lại trước từng câu chữ để lắng nghe nhịp đập của cảm xúc.

Tác giả rất tinh tế khi đặt tiêu đề cho các bài viết bằng chính những câu thơ “nhãn tự” (mắt thơ) rút ra từ tác phẩm. Tiêu đề bài bình bài thơ của Vũ Đình Liên là: “Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?”– xoáy sâu vào nỗi đau tàn phai văn hóa. Hay tiêu đề bình bài thơ của Nguyễn Bùi Vợi: “Có phút nào thầy không ở bên con?”– tôn vinh sự hiện diện vĩnh hằng của người thầy trong tâm hồn trò cũ.

Với khả năng bóc tách tầng vỉa ngôn từ duy mỹ, lời bình của Nguyễn Thị Thiện sắc sảo trong việc phát hiện các biện pháp tu từ mang tính sáng tạo cao: Phân tích câu thơ "Tiếng ve trong veo xé đôi hồ nước" (Hoàng Nhuận Cầm), bà chỉ ra đó là phép chuyển đổi cảm giác tài hoa, biến âm thanh vô hình thành một đường cắt sắc lẹm vào không gian hoài niệm. Phân tích câu thơ "Vắt dòng sữa tâm hồn nuôi em lớn từng giây" (Lê Cảnh Nhạc), bà bóc tách động từ "vắt" – một hành động dâng hiến tuyệt đối, cho thấy người thầy không chỉ dạy chữ mà đang hao tổn tâm lực, khí huyết để nuôi dưỡng nhân cách học trò. Khi tiếp cận thi phẩm viết theo thể Đường luật nghiêm cẩn của PGS Văn Như Cương trong "Mừng thọ thầy Nguyễn Thúc Hào", bà phân tích rạch ròi theo cấu trúc Đề - Thực - Luận - Kết để làm sáng ngời lối sống "thanh bạch", "đức trọng tài cao" của một bậc đại thụ tri thức.

Sự cảm nhận đồng điệu của nhà giáo bình thơ về nghề giáo

Giá trị lớn nhất giúp “Con đò thời gian” thoát khỏi lối phê bình hàn lâm chính là sự đồng điệu tuyệt đối về mặt trải nghiệm. Nguyễn Thị Thiện vốn là một nhà giáo lão thành, từng có 34 năm cống hiến tại trường THPT Thạch Thất (Hà Nội). Bà mang toàn bộ vốn sống, những lo toan cơm áo, những nhọc nhằn của đời thực để soi chiếu và thấu cảm cùng các tác giả.

Đó là sự thấu cảm nỗi nhọc nhằn của mưu sinh và lý tưởng. Chỉ có người từng cầm viên phấn viết bảng đen thời bao cấp mới hiểu bụi phấn rơi trắng tay, trắng tóc nhọc nhằn thế nào. Vì vậy, khi bình bài thơ "Cô giáo làng tôi" của Đoàn Thịnh, bà đã nghẹn lòng trước hình ảnh người nữ giáo viên "thân mảnh mai mà tất bật lam làm", gánh trên vai gia đình chồng thương binh, con nhiễm chất độc da cam. Nguyễn Thị Thiện thấu suốt rằng, bản chất của giáo dục chính là tình thương, người thầy phải "vắt trái tim mình" thì mới đổi lại được quả ngọt "bao năm rồi không còn một em hư".

Nguyễn Thị Thiện thấu hiểu rất rõ nỗi niềm xế chiều và sự bất lực của thời gian. Mái trường là nơi thời gian vận động theo quy luật nghiệt ngã: học trò lớn lên rồi rời đi như chim trời tung cánh, người thầy mãi ở lại bến cũ. Nguyễn Thị Thiện đồng cảm với tiếng lòng của Vũ Quần Phương trong"Trường xưa", Nguyễn Thị Bình trong "Ngày trở lại trường". Bà sẻ chia sâu sắc cái "giật mình" khi nghe hai tiếng chia tay, cái "chạnh lòng" rất con người khi nhà giáo già nghỉ hưu trở lại trường cũ, đứng trước thế hệ sinh viên mới không biết mình là ai. Lời bình của bà ở những đoạn này mang giọng điệu thủ thỉ, như lời tự vấn và tự an ủi của một người đã đi trọn vẹn con đường chở đạo.

Sợi dây ân tình nối liền các thế hệ

Tuyển tập khép lại bằng một không gian đậm tính nhân văn khi tác giả đưa vào bài thơ "Gặp lại trò cũ" của chính mình (được nhà giáo Lê Thị Huyền bình) và bài thơ "Quyến luyến" do học trò cũ Vương Thị Thanh Hương kính tặng ngày bà về hưu. Sự đan cài này khiến cuốn sách trở thành một hiện vật sống động về nghĩa thầy trò. Nghề giáo, qua lăng kính của cuốn sách, không chỉ dừng lại ở một nghề mưu sinh, mà đã thăng hoa thành một thiên chức thiêng liêng, một mạch nguồn văn hóa bền vững của dân tộc.

Cuốn sách là tư liệu quý cho nghiên cứu văn học nhà trường

Dưới góc độ nghiên cứu văn học và báo chí, “Con đò thời gian” là một tài liệu tham khảo có giá trị cao về đề tài sư phạm. Cuốn sách đã thành công trong việc định hình diện mạo thơ ca viết về giáo dục Việt Nam qua nhiều thời kỳ, đồng thời cung cấp một phương pháp tiếp cận tác phẩm tinh tế: phê bình bằng sự thấu cảm.

Khép lại tập sách, điều đọng lại trong lòng người đọc là dư vị của lòng biết ơn. Thời gian có thể trôi đi, mái tóc có thể bạc màu, sân trường có thể đổi thay, nhưng con đò của tình yêu nghề và nghĩa thầy trò sẽ mãi lặng lẽ xuôi dòng, chở theo những giá trị đẹp nhất của con người Việt Nam đến muôn sau. Đây chắc chắn là một tác phẩm phê bình tiểu luận xuất sắc, có sức sống lâu bền trong lòng độc giả và những ai luôn trân trọng sự nghiệp trồng người.

L.C.N