BẾN QUÊ

Phạm Hồng Loan

   DẤU YÊU ƠI BAO GIỜ TRỞ LẠI (Tản văn)

           “Mỗi người có một quê/Ngày dại thơ để ở/Tuổi niên thiếu để yêu/Và lớn lên để nhớ.” Không biết từ bao giờ, mỗi khi nhớ về quê, trong tôi lại ngân nga những câu thơ của nữ sĩ Xuân Quỳnh. Nỗi nhớ ấy đưa tôi về với thế giới tuổi thơ gói trọn trong cái ao nhỏ xinh trước cửa nhà.

          Ngày ấy, xa lắm rồi, tôi thường ra nhà bác ruột để được đi trên con đường làng với những lũy tre xanh vươn cao, trải dài. Giữa trưa hè bỏng rát, mặt trời xối lửa trên đầu chỉ thấy bóng nắng lấp lóa dưới chân với mảng trời cao xanh vời vợi lấp ló sau kẽ lá. Sau lũy tre là ao. Những cái ao to nhỏ chạy dài bên đường, cái nào cũng giống cái nào, như ô bàn cờ. Đây là ao nhà cái Tuyết, kia là ao nhà cái Thanh, thằng Bảy. Mỗi ao chỉ cách nhau một cái bờ. Sau này, có lúc tôi hỏi mẹ ao nhà mình có từ khi nào và tại sao xóm nhà mình nhiều ao thế thì mẹ giải thích: Xưa kia, vùng này mênh mông cỏ lác chạy dài đến tận bờ biển. Khi đến đây lập nghiệp, người dân đào ao để lấy đất dựng nền nhà, lấy bùn trộn với rơm để trát tường nhà chứ làm gì có gạch ngói như bây giờ. Một người làm, hai người làm. Người làm sau cứ theo người làm trước thành hàng dãy ao liên hoàn. Ngày ấy, với tôi, ao rộng lắm. Khi theo mẹ ra cầu ao rửa bát, rửa rau, tôi không dám đứng gần bờ, sợ ngã xuống ao. Lớn lên chút nữa, ao là nơi chứa đựng bao điều thú vị  không chỉ với tôi mà cả với bọn trẻ con hàng xóm dù nhà đứa nào cũng có ao. Buổi chiều mùa hè, khi nắng dần tắt, lũ trẻ biến cái ao nhà tôi thành nơi tụ hội. Một cây chuối to được chặt từ bao giờ, lao xuống ao, nổi lềnh bềnh cho những đứa chưa biết bơi bám vào, đạp nước tung tóe. Trên cành cây sung chĩa ra gần giữa ao, mấy đứa trèo lên, nhún mình nhảy xuống rồi lủi một mạch sang bờ bên kia. Chán chê, bọn chúng quay sang thi lặn. Đứa nào không biết lặn thì làm giám khảo. Một…Hai...Ba. Bắt đầu. Những cái đầu ngụp xuống. Cả bọn nín thở theo dõi. Một cái đầu ngoi lên. Tiếng hò reo vang động. Một cái đầu nữa tiếp tục nhô lên. Lại tiếng reo hò. Chỉ khi đứa cuối cùng nhô đầu lên thì cuộc thi mới kết thúc. Đứa thắng cuộc được công kênh lên gốc sung để nhận phần thưởng là một chùm quả chín mọng.

Vào những buổi chiều thảnh thơi, tôi theo mẹ đi cất tép khi thấy tép bu kín ven cầu ao: “Mẹ ơi, sao người ta lại nói Tôm nha nhá, cá rạng đông?” “À. Đó là kinh  nghiệm đánh bắt tôm cá của các cụ, con ạ. Bởi tôm thường đi kiếm ăn vào chập tối, lúc trời đã chạng vạng. Còn cá thì thường kiếm ăn vào lúc trời gần sáng.”  Vừa nghe mẹ giảng giải, tôi vừa khư khư chiếc ca trong đó đựng mồi là những viên cám rang thơm phức trộn với mẻ, đợi mẹ bung vó là bỏ vào rồi thả xuống nước. Chiếc vó đầu tiên được cất lên. Những con tôm, con tép nhảy lao xao được trút vào cái rổ mau cài sẵn vài cành tre nhỏ đề phòng chúng không nhảy ra ngoài. Có những lúc trong vó có cả những chú cua đực đen trũi, những lão tôm chà giơ đôi càng nghều ngào như ra oai, như dọa nạt. Theo mẹ cất vó tép, tôi nhớ những sáng chủ nhật cùng anh trai ngồi bờ ao câu cá. Chiếc cần câu làm bằng những cành tre bánh tẻ dẻo mềm, được anh tỉ mẩn chuốt mềm để có độ cong vừa phải rồi đem hơ qua lửa. Trước khi câu, anh ra vườn đào đất, tìm những chú giun làm mồi. Chiếc phao ngô lượn lờ trên mặt ao kéo theo sự hồi hộp của tôi. Mỗi khi chiếc phao chúi xuống, tôi thầm thì, sợ cá nghe thấy: “Cắn câu rồi anh ơi. Anh giật lên đi.” “Từ từ đã. Cái phao mới chỉ động đậy là cá đang rỉa mồi, nhưng chưa ngậm  vào mồm. Nếu giật lên thì mất cả cá lẫn mồi. Vậy nên phải biết quan sát và giật cần đúng thời điểm thì mới câu được nhiều cá, em ạ. Lúc giật cần câu lên cũng phải có kinh nghiệm. Nếu phao chạy theo chiều nào thì mình sẽ giật theo chiều ngược lại. Lúc đó chắc chắn sẽ câu được vì lưỡi câu đã móc vào miệng cá.” “Nhưng có lúc em thấy phao đột ngột chìm nghỉm xuống thì sao ạ?” “À, khi đó mình phải giật nhanh theo chiều thẳng đứng.” “ Ôi. Anh giỏi quá. Anh học cũng giỏi mà câu cá cũng giỏi.” Anh cười:“Câu cá cũng là sự kiên trì, một trải nghiệm, một nghệ thuật. Cuộc sống là thế, em ạ. Bất cứ việc gì khi làm mình cũng phải tìm hiểu, học hỏi mới có thể làm tốt được.”  Rồi khi chú cá tung mình lên với ánh bạc lấp lóa được gỡ lưỡi câu ra khỏi miệng, tôi có cảm giác như anh câu được cả đám mây lững lờ, nhẹ bỗng. Nhìn những con cá trong chậu, tôi nghĩ đến khúc cá thơm lừng, nhừ tan mẹ kho rồi ủ trấu từ chiều qua. Nhớ bát canh dưa chua nấu cá bắt mắt bởi màu hồng của cà chua, màu vàng nhạt của cọng dưa, màu biếc xanh của thì là tỏa hương dịu ngọt. Đây nữa, những bát canh ngọt ngon từ làn ao lần lượt lên mâm bởi đôi bàn tay vén khéo của mẹ. Đĩa rau muống xanh non, giòn sần sạt với vị bùi bùi của những ngọn đua ra mặt ao sau những cơn mưa. Bát canh cua ngọt lịm đủ màu sắc với màu xanh của lá rau đay mơn mởn bên bờ ao, màu vàng bắt mắt của lớp gạch cua vừa ngoi dưới ao, mùi thơm tỏa ra từ màu xanh nhạt trong những lát cắt mềm mại của mướp hương. Bát canh ngó khoai thơm lừng vị ngọt của cua, quyện với mùi thơm dìu dịu của mẻ, mùi hăng hăng của nhánh ngổ, đặc biệt là một chút tê tê, rân rân nơi cuống họng với cái ngứa đặc trưng của ngó khoai. Ăn cơm xong, đợi mọi người nghỉ trưa, tôi ra bờ ngồi hàng giờ ngắm nhìn bầu trời xanh thẳm lồng dưới đáy ao trong nắng vàng dịu nhẹ, lướt qua làn mây trắng xốp bồng bềnh trôi chen sắc xanh của lá, rực rỡ của hoa, thấy vị ngọt ngào của cỏ cây, hoa trái, thấy ríu ran âm thanh cuộc sống dội về. Với tay hái chiếc lá vối, nhấm nháp, thấy vị ngòn ngọt dâng lên đầu lưỡi nhớ bát nước vối mẹ nấu vàng ươm, sóng sánh đêm trăng. Thoáng đâu đây mùi mít chín, mùi ổi thơm lựng phả vào trong gió. Nghe ngập ngừng gió heo may chùng chình nơi đầu ngõ. Những cánh bướm sặc sỡ dập dờn trên muôn cánh hoa nơi góc ao bên những tay tre vươn dài, lòa xòa in bóng xuống ao. Trong những bụi tre kia là cả một “kho” bí mật mà chúng tôi không thể nào nắm giữ hết. Là những mầm măng nhọn hoắt như chông, ngạo nghễ cười với gió, hứa hẹn một ngày mai sẽ tỏa cành xanh lá. Là lớp lớp những áo măng tự tách ra khỏi vỏ, bên những tay tre già, bộn bề những lớp lá khô để nhặt về cho nồi cơm đang đợi trên bếp. Là vô vàn những vỏ ốc khô, các mẹ đổ ra từ khi nào, để chúng tôi mang về chơi ô ăn quan. Là miên man những dây leo quấn quít mấy đứa con gái cắt về chơi nhảy dây sau khi tan học. Trong giờ trưa yên tĩnh, những em chuồn chuồn kim bé nhỏ dịu dàng, khép nép kiếm mồi. Những chú chuồn chuồn ngô mắt lồi xanh ngọc, cuồn cuộn cơ bắp, giương oai diễu võ bên những nàng hoa hậu chuồn chuồn ớt đang bay lượn nhịp nhàng,khoe những bộ cánh đỏ chót. Mải ngắm những điệu múa của các loài chuồn chuồn, lũ gọng vó quên cả việc mê mải chơi trò đuổi bắt trên mặt nước như mọi ngày, quên đi dáng trầm ngâm của lão đạo sĩ Bói cá tuy có tuổi rồi vẫn diện bộ cánh bảnh bao xanh biếc, hau háu dõi theo từng đàn cá chuối, cá trôi, cá trắm nối đuôi lượn lờ, nhởn nhơ trong vũ hội thần tiên dưới nước, không biết sự hiểm nguy đang rình rập trên đầu. Bất chợt lao như tia chớp xuống làn nước trong xanh, lão cắp lên một chú cá nhỏ xinh, mải miết bay đi. Thoáng lao xao rơi vào thinh không cho tiếng cu gù trầm bổng giữa vườn trưa mênh mông, tiếng lảnh lót của chim sơn ca, tiếng hót rộn ràng của các loài chim như một bản hòa tấu không lời. Miên man trong tiếng chim khi trầm khi bổng mà thấy mỗi tiếng chim cũng như những âm thanh cuộc đời với nhiều cung bậc. Khi thánh thót, thiết tha, lúc lắng đọng sâu xa. Rồi mùa hè với những trận mưa rào xối xả ùa đến. Cành lá ngả nghiêng như vẫy chào. Những hạt mưa lao xuống, tạo vô vàn bong bóng trên mặt ao. Ếch nhái hân hoan hòa tấu nhạc giao hưởng. Mưa. Mưa mãi không ngừng. Nước đã mấp mé cầu ao. Những chú giếc thao láo mở mắt nhìn trời, nhìn đất rồi đánh rạch trên mặt sân. Có lẽ các chú muốn đi tìm vùng đất hứa sau khi bỏ lại nơi đã sinh ra để tha hồ vùng vẫy. Theo chân chú, chàng Cá chuối cũng lấy hết can đảm, quăng mình lên bờ ao. Rồi cũng thao láo mắt, ngó nghiêng. Rồi, chợt nhận ra có điều gì đó không ổn, chú lẳng lặng chuồn theo dòng nước từ sân, ào ạt đổ ra ao, về với nơi chôn rau cắt rốn, bỏ lại mấy chú giếc ngơ ngác, dại khờ. Mưa tạnh. Nước rút dần, tôi lội xuống làn ao, xén dọc khoai mang về nấu cám cho lợn. Nơi đây là vùng đất riêng của những chú rô ron, cá cờ, những chú nhái bén, chẫu chàng thích nô đùa. Thật tuyệt vời nếu như tóm được một chú cá bé xíu mang về bỏ vào lọ thủy tinh để ngắm nhìn với vẻ thích thú, để mang ra làm trò chơi đồ hàng cùng lũ bạn. Nhiều khi xén khoai xong, tôi rủ đứa em mang theo chậu nhôm. Để hì hục bắt ốc. Những con ốc bươu vàng ươm, chắc nịch. Những con ốc đá béo tròn ngầy ngậy, luộc chín rồi thả vào nắm lá chanh, chấm với nước mắm chắt pha gừng là món ăn tuyệt vời theo suốt tuổi thơ tôi. Nhưng gắn bó nhất với tôi là cầu ao bằng đá xanh đã mòn nhẵn thời gian. Ngày còn bé tí ti, tôi theo các anh chị xuống ao tắm chỉ dám mon men bên cầu ao, thả chân xuống nước. Lớn chút nữa, ngày hai bữa rửa rau, rửa bát, xén khoai, vớt bèo nấu cám. Miệt mài là ngày giáp Tết, lá dong được đổ đống bên cầu ao. Cặm cụi rửa sạch từng lá xếp vào rổ, mang về tráng qua nước mưa để cha gói bánh chưng. Rộn rã, rôm rả, xuýt xoa, sung sướng, mắt sáng ngời là lũ trẻ khoe những miếng thịt nóng hổi vừa được mấy bác ưu ái vớt ra từ nồi nước luộc khi mấy gia đình cùng mổ chung một con lợn nơi cầu ao. Với chúng tôi, đó là Tết.

Xa lắm rồi ngày xưa ơi dù vẫn lắng đọng trong tôi lời ru ngọt ngào của mẹ trong những trưa hè lặng gió, tỏa lan trên bao vòng sóng gợn nhẹ mặt ao: “Con cò mà đi ăn đêm. Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao” Tuổi thơ của tôi, nơi neo đậu hồn tôi là đây. Dòng sữa ngọt lành nuôi dưỡng tôi là đây. Mỗi khi về quê, ngồi trên bờ ao, soi mình xuống nước, tôi thấy cảm giác yên bình đến ngỡ ngàng. Tĩnh lặng mà xao xuyến. Giản dị mà sâu lắng, thiết tha. Con người đôi khi cần những giây phút lặng yên để suy tư, để lắng nghe trong sâu thẳm lòng mình, lắng nghe những lời thầm thì từ cuộc sống để hiểu ra những điều mà có khi kiếm tìm gần hết cuộc đời vẫn chỉ thấy ở đâu đó. Rất xa. 

BẾN  QUÊ

Sau bao năm xa, tôi trở về với quê hương. Lặng đứng trên cây cầu mới thông xe, dõi mắt nhìn xuống dòng sông cuồn cuộn sóng. Phía xa kia là biển. Gió từ đâu ùa về mang theo tiếng phập phồng của đại dương, tiếng thầm thì của bến sông quê.

Dưới chân cầu, bến sông im lìm không còn đợi khách sang sông. Con đò già nua neo mình vào bến đợi. Cây đa trầm ngâm qua bao mùa giông bão. Ẩn chứa trong vỏ cây xù xì những thăng trầm của làng quê nghèo khó. Mặc bão bùng mưa gió, mặc nắng nung lửa đỏ. Vươn cánh tay xa chở che bao người con đón đợi thuyền cập bến. Để lúc lên bờ, ngoái nhìn lại, thấy muôn nghìn mắt lá reo vui như lời thầm thì hãy khỏe chân, mạnh bước. Để khách đi rồi có nhớ chuyến đò xưa trong dạt dào sóng nước sông quê. Nhớ dáng nghiêng nghiêng theo nhịp chèo khỏa sóng. Nhớ dáng lưng ong thắt đáy, nụ cười tím ướt má lúm đồng tiền làm duyên sau vành nón. Nhớ làn mưa bụi vương nhẹ, hờ hững trên mái tóc ngày em tiễn ta qua sông, bỏ lại nơi này vạt nắng sưởi ấm bờ vai. Nhớ những chiều theo lũ bạn kéo nhau lên đê, mải mê tìm cỏ gà để  chơi chọi gà bằng cỏ. Ngày ấy, ta lang thang trên triền đê, cố tìm cho được những đầu cỏ gà trông có vẻ già đanh, phơn phớt tím để cố giành chiến thắng về mình. Loại này mà chọi thì dẻo dai, không như những đầu gà trông mập mạp nhưng chỉ cần một nhát quật xuống là tan xác pháo. Tìm được đủ “gà” , tất cả  xung trận. Tụ tập dưới bóng cây, khoe chiến lợi phẩm xong là cuộc chiến bắt đầu. Đưa búi lá đầu gà nhún nha nhún nhẩy chơm chởm bù xù ra trước để chịu sức quật của gà đối phương. Chú nào bị gãy cổ, đứt đầu thì  quẳng xuống đất đến lúc chỉ còn duy nhất một tên “gà” giật giải quán quân thì cuộc so tài kết thúc. Dĩ nhiên chủ nhân của “chú gà nòi” đó được nhận phần thưởng xứng đáng, được đứa thua cõng đi một đoạn. Trò chơi đơn giản của những đứa trẻ chăn trâu cứ diễn ra tưng bừng náo nhiệt trên triền đê để những tiếng hò reo ấy mãi theo cùng năm tháng. Cũng bến sông này ngày ta còn thơ dại nhưng đã thấu hiểu nỗi đau của sự chia ly. Ngày ấy, anh học lớp chuyên trên thành phố và ở cùng cha trong cơ quan. Hàng tuần, hai cha con lọc cọc đạp xe về nhà đều qua bến sông. Nhưng lần này, khi cha chở anh đi, ta nằng nặc đòi theo. Con thuyền rời bến. Anh đứng trên thuyền, balo nặng trĩu trên vai, giơ tay vẫy chào đứa em bé nhỏ, liêu xiêu trong  gió bấc cuối đông ràn rạt, trong tiếng gọi da diết lan khắp mặt sông: “Anh ơi, ở lại với em”. Rời bến một quãng dài, nhưng rồi con thuyền quay mũi. Anh ào lên, nhấc bổng ta, quay tròn. Nước mắt đẫm ngực áo anh trong tiếng nức nở: “Sao anh đang học lại xung phong đi bộ đội? Anh ở lại để còn đi học chứ. Ở lại đi anh”. Anh đặt ta xuống, nhìn ra dòng nước đang cuộn chảy. Ánh mắt anh có phản chiếu nước từ dòng sông hay không mà ta thấy như sóng sánh trong mắt anh. Rồi anh lau dòng nước mắt chảy tràn trên má ta: “Nín đi nào. Lớn rồi mà còn khóc nhè. Em ở nhà ngoan ngoãn và cố gắng học thật giỏi thay anh. Anh đi đây. Chiến trường đang gọi. Thắng giặc, anh sẽ về. Anh em mình sẽ cùng thi đua  học nhé”. Rồi anh đi. Giặc tan rồi sao anh cứ đi mãi mang theo lời hẹn xưa. Để mỗi lần về bến sông, nước mắt lại tràn bờ mi khi thấy như cánh tay anh vẫy mãi, vẫy mãi trên con thuyền cứ mãi rời xa. Cũng bến sông này, ngày ta vừa qua cấp 2 (hệ cũ). Bỏ lại làng quê, bỏ lại những trò chơi dân dã cùng lũ bạn thuở chân đất đầu trần, ta lên thành phố học để xa mãi đến bây giờ. Ngày ấy mỗi trưa thứ bảy, sau tiết sinh hoạt, ta và cậu em học sau một lớp, vội vàng lấy xe đạp, chở nhau về. Hơn năm mươi cây số trên chiếc xe đạp chốc chốc lại tuột xích với mồ hôi mồ kê ròng ròng: “Ôi. Ước gì có một loại xe mà mình ngồi lên đó bấm nút, thế là nó tự chạy băng băng như ô tô, không phải gò lưng đạp thế này nhỉ.” “Ui da. Đầu óc dạo này “treo ngược cành cây” rồi à?” Thương cho những chiều chủ nhật mưa phùn, ngửa mặt hứng làn gió bấc căm căm, hai đứa gò lưng chở nhau trên con đường gập ghềnh ổ trâu ổ gà. Rồi những trận mưa  tuôn, mưa xối, muốn hất ngược người đi. Thương cho những chiều thứ bảy chang chang nắng và ào ạt gió. Nhưng đến bến sông, quẳng cái xe đạp sang một bên, hít căng lồng ngực đón làn gió mát lạnh mang vị mặn mòi nơi cửa biển ùa về, mọi mỏi mệt như được giũ sạch khi thấy con đò lặng lẽ thảnh thơi đợi khách. Thương cho những năm học đại học, sự hồi hộp dồn nén lúc ngồi trên thuyền cho đến khi cập bến, ánh mắt luôn hướng về phía bờ sông bên kia. Nơi ấy hàng ngày chỉ có hai chuyến xe lên Thủ đô mang theo niềm tin, hy vọng, cả nỗi phấp phỏng, chờ mong. Thương cho những lần trở về, qua bến sông, lẫm lũi đi bộ hết đoạn đường đê vi vút phi lao, dạt dào gió hát. Có một lần, đang mải miết đi, chợt thấy một bóng dáng thân thuộc của cậu bạn cùng lớp xưa đang lúi húi dưới bờ sông. Vội vàng ào xuống: “Sơn ơi…” Bạn ngẩng lên, giơ cao giỏ cua. Khuôn mặt lấm lem rạng rỡ cười: “Cậu mang về nấu canh nhé.” Vị ngọt của bát canh cua sao đậm mãi đến tận bây giờ.

 Cứ thế. Ta lớn lên trong vị mặn chát của những giọt mồ hôi khi mải chơi khăng, đánh đáo, đánh chắt, chơi chuyền, trong ấm dịu mùi khói lam chiều vương trên mái bếp lúc chiều buông, trong vị ngọt phù sa khi dòng sông đong đầy con nước lớn. Ta yêu bến sông mùa xuân êm đềm, lững lờ trôi xuôi với những làn mưa xuân ấm áp cho thảm cỏ ven đê bừng lên sức sống. Ta yêu bến sông mùa hạ với những trận mưa xối xả trong tiếng sấm rền vang rồi trả lại bầu trời xanh trong in dưới đáy sông với nắng vàng rực rỡ. Ta yêu bến sông mùa thu với heo may dào dạt trong gió ấm, theo  những đàn chim mải miết sải cánh về phương Nam. Ta yêu bến sông quê trong mùa đông hiu hắt gió với những làn mưa phùn giăng khắp mặt sông. Để đến một ngày, bỏ lại tiếng sóng nhẹ xô bờ trong đêm trăng dịu mát như tiếng thầm thì. Bỏ lại lũ bướm dập dờn trên bạt ngàn hoa xuyến chi tung những cánh hoa trắng muốt mỏng manh trong những ngày đến lớp, ta hái vội, kết thành vòng hoa. Ta cứ kết mãi, kết mãi. Rồi lặng lẽ thả xuống dòng nước, thì thầm: Hãy trôi đi. Hãy ra với biển lớn, mang theo những gì ta không thể nói thành lời. Bỏ lại tất cả để bao nhiêu năm xa rồi một ngày bến sông đón ta trở về. Lòng rưng rưng thầm gọi: Quê nhà tôi ơi. Bao đời vẫn thế, bến sông quê giang rộng vòng tay đón những đứa con xa trở về vừa e ấp, thăm thẳm, vừa có gì rộng mở, mênh mông. Không còn mái chèo khua nước, không còn mái tóc bồng bềnh trong mát dịu hương cau, hương bưởi, chỉ thấy tiếng máy nổ phành phạch, phành phạch, để lát sau đã thấy mình đứng trên bến từ lúc nào. Con đường gió cứ chông chênh, lang thang trên ngọn sóng, thổi qua vai gầy. Chợt bồi hồi nỗi nhớ, nghe niềm thương quay quắt gọi về. Muốn thời gian trôi chậm lại, được lắng nghe hơi thở của dòng sông. Được thấy mơn man trên da thịt những làn gió nhẹ như lời ru thật khẽ, thật êm khi đã đi qua bao trắc trở cuộc đời, mà lặng lẽ suy tư, chiêm nghiệm. Khẽ lắng nghe bến quê thầm thì, để những ký ức lại ùa về miên man, miên man. Để thấy dù có mải miết chảy xuôi, xuôi mãi  vươn mình ra biển lớn thì sông bao giờ cũng có bến đợi của mình. Con người dù bôn ba xuôi ngược, dù qua bao thăng trầm cũng sẽ có nơi bình yên đón đợi.

                                                                               P.H.L