THƠ CỦA A.BLOK

Chào mừng bạn đã đến với trang Điện tử "Văn nghệ Công nhân" của Chi Hội Nhà văn Công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam & Hội Nhà văn Việt Nam.

Nguyễn Xuân Hòa

THƠ TÌNH YÊU CỦA A. BLOK

Thơ tình yêu của Blok có sức gợi suy nghĩ rất lớn đối với người đọc. Đó là mạch ngầm không bao giờ cạn trong suối thơ Blok.

Những bài thơ đầu tay của Blok trong chùm thơ Trước Giáng thế (“Ante lucem”, 1898 - 1900) là cuốn nhật ký trữ tình của một chàng trai đang yêu bước vào đời với chủ định rõ ràng. Cách nhìn đời ảm đạm, nỗi buồn lãng mạn và nỗi cô quạnh là những motip đặc trưng trong bài thơ đầu tay của Blok:

Ta xin một vành trăng, bởi chưng màn đêm vẫn tối

Ta xin đời mang hạnh phúc đến cho người

Dù mùa xuân tình yêu trong ta

Không át nổi trời mây đen vần vũ.

Bước vào tuổi trưởng thành Blok đã bộc lộ một tài năng xuất sắc của nhà thơ tương lai, dẫu rằng lúc này về mặt diễn tả nội tâm nhà thơ trẻ mới chỉ dừng lại ở sự miêu tả. Dần dần ngòi bút của Blok vững vàng hơn, nhất là trong những bài thơ đi sâu vào nội tâm và những tình cảm riêng tư của nhân vật trữ tình. Ở đây sự chân thành rất mực của tình cảm đời thường, lòng nhân ái vốn có của nhà thơ-con người chính là những nét đặc trưng của thơ trữ tình Blok.

Mười hai năm sau chàng trai mười bảy tuổi lúc bấy giờ vẫn không thể nào quên được mối tình đầu với một mệnh phụ ngoài ba mươi tuổi, mẹ của ba đứa con, diễn ra năm 1897 tại nơi nghỉ mát Bad Nauheim nước Đức. Người phụ nữ đầy sức quyến rũ ấy là Ksenia Mikhailovna Sadovskaya. Mối tình đầu sét đánh này hằn sâu trong tâm hồn thi sĩ, và ám ảnh mãi khiến nhà thơ trẻ không thể không cho ra đời hàng loạt bài thơ (1897-1900; 1903), đặc biệt là chùm thơ Mười hai năm sau (1909-1910) viết về mối tình với nàng Ksenia, khi Blok đã trưởng thành.

Năm tháng qua đi đã cuốn đi tất cả những gì giả tạo, chỉ để lại trong lòng nhà thơ đang yêu một kỷ niệm đẹp của mối tình đầu. Chàng trai ngây thơ trong trắng không thể nào quên được chất vàng nguyên của mối tình đam mê dai dẳng mỗi khi chàng nhớ lại:

Hay thiên dáng của lần đầu say đắm

Vẫn chưa hề li biệt với hồn ngươi

Và ngươi mãi đến muôn đời đính ước

Với bóng hình không quên lãng xa xưa?

Mười hai năm qua đi nhưng hình ảnh nàng Ksenia có đôi mắt xanh biếc đến mê hồn hình như không lúc nào buông tha chàng thi sĩ đào hoa đa tình:

Anh lại thấy đôi tay em thon thả

Và nghe thấy giọng của em thánh thót,

Không phải trong mơ mà trong đời thực

Anh lại đắm chìm trong thăm thẳm mắt xanh.

Đọc những dòng thơ trên không thể không cảm nhận ảnh hưởng thơ trữ tình của thi hào Pushkin đối với Blok. Chính Blok cũng cho rằng bức thư Onegin gửi Tatyana đã gợi cho mạch thơ của mình tuôn chảy. Và bài thơ Blok gửi Ksenia Sadovskaya đã được viết ra để đánh dấu mối tình đầu không thể nào quên nổi. Trong bức thư đề ngày 16 tháng Tư năm 1900 gửi nàng Ksenia Blok nhớ lại những câu thơ của Pushkin trong bức thư Onegin gửi Tatyana: Anh những mong ôm hôn đôi chân em / Quỳ dưới chân em anh lạy van nức nở. Đối chiếu với bài thơ của Blok gửi Ksenia ta thấy có những nét riêng: Bức thư của Blok toát lên một tình yêu sôi nổi, yêu hết mình của tuổi trẻ, còn ở bức thư của Onegin là sự hối hận của một con người đã trải đời. Bởi thế, cùng là những từ ngữ gần như nhau (Anh những mong ôm hôn đôi chân em / Làm thơ dâng em chạm dưới gót sen) nhưng âm hưởng thơ đến với người đọc lại khác nhau.

Năm 1903, trước Cách mạng Nga lần thứ nhất 1905, Blok cho ra đời tập thơ đầu tay Thơ về người Đàn bà Kiều diễm và nhanh chóng trở thành nhà thơ xuất sắc nhất của trường phái tượng trưng Nga.

Cô Lyubov Dmitrievna là nguyên mẫu của nhân vật nữ trong tập thơ "Thơ về Người Đàn bà Kiều Diễm" (Стихи о Прекрасной Даме). Lúc bấy giờ nàng mới chỉ là vị hôn thê của nhà thơ, nhưng Blok không giữ lại cái gì hiện hữu của nàng trong thơ, kể cả hình tượng của nguyên mẫu mà ngòi bút của nhà thơ lại muốn đẩy cho những vần thơ bay bổng nên chỉ giữ lại ý tưởng. Chính bản thân vị hôn thê đối với nhà thơ đã là “sự hiện thân trần thế của một tuyệt thế giai nhân hay là Tình Thuỳ mị Vĩnh hằng”, bởi thế Nàng bắt đầu có những nét siêu nhân. Nhà thơ đã thi vị hoá người mình yêu rồi nâng lên mức tôn thờ của một chàng thiếu niên trần thế đối với người Đàn bà Siêu nhân:

Trên mái đầu em mang vương miện

Tóc còn xanh em biết gì đâu

Từng bậc ngai vàng đinh ninh tôi nhớ

Khe khắt lời em phán xét lần đầu.

Những tà áo sao nhợt nhoà thế

Và lặng yên đến lạ kỳ sao

Một vòng tay ôm toàn hoa huệ nước

Mà mắt em trống rỗng nhìn đi đâu.

Những dòng thơ lãng mạn này lại xuất phát từ một kỷ niệm của cuộc đời trần thế: Lúc bấy giờ chàng trai Blok mới mười bảy tuổi sắm vai Hoàng tử Hamlet, còn nàng Lyubov Dmitrievna ở trang ấp bên cạnh sắm vai nàng Ofelia mất trí. Nhà thơ trẻ hồi tưởng lại, thực tế như một hình bóng lung linh trên mặt nước, bục sân khấu biến thành ngai vàng và vòng hoa đồng nội biến thành vương miện.

Tập thơ "Thơ về người Đàn bà Kiều diễm" tập hợp gần 800 bài thơ trữ tình đã được công bố trên tạp chí của phái tượng trưng Con đường mới và trên giai phẩm "Những bông hoa phương Bắc". Lúc này toàn bộ con người Blok bị chế ngự bởi những cảm xúc thần bí của thơ ca Solovyov và của phái tượng trưng. Song Blok không đi vào thế giới mộng ảo mà luôn gắn với thực tại, bởi vậy thơ trữ tình thời trẻ của Blok tuy có những bài còn đậm chất lãng mạn thần bí, nhưng khi viết về cuộc đời thực tại thì tình cảm tự nhiên của con người trong thơ Blok vẫn dậy lên, dồn dập, khoẻ khoắn.

Mối tình của Blok với nàng Lyubov Dmitrievna đã làm tuôn trào những vần thơ lãng mạn được tái tạo gắn với những kỷ niệm của đời thường: đó là ngày 7 và ngày 9 tháng 11 năm 1902, buổi tối của lần tỏ tình sau hội khiêu vũ tại buổi họp mặt của giới quý tộc do nữ sinh cao đẳng tổ chức; buổi dạo chơi bên nhau trong khu rừng huyền ảo gần trang ấp Boblovo, nơi trai thanh gái lịch đến thăm gia đình Mendeleev thường dạo chơi:

Nàng mười lăm. Nhưng nhịp đập trái tim nàng

Đã là của vị hôn thê tôi đó

Lời cầu hôn khi tôi vừa kịp ngỏ

Nàng quầy quả bỏ đi, đôi má ửng hồng

Chuyện lâu rồi và kể từ ngày ấy

Chẳng ai hay bao ngày tháng đã trôi

Chúng tôi thưa gặp nhau và chẳng nói nhiều lời

Nhưng im lặng thật là sâu lắng

Rồi một đêm đông tin vào giấc mộng

Rời căn phòng sáng rực chật người chen

Những mặt nạ hoá trang cười và hát

Tôi đắm say đưa mắt tiễn theo nàng.

Blok lúc nào cũng tâm niệm “Thi nhân là một hằng số” và thơ ông đã nói lên điều đó: Thi nhân lãng mạn nhưng thi nhân trước sau cũng là con người của thực tại. Chính vì vậy những dòng thơ trữ tình của Blok dù bay bổng vẫn mang những nét của trần thế:

Tôi nghe tiếng chuông. Mùa xuân trên cánh đồng

Những cửa sổ tươi vui em rộng mở

Ngày cười vang và lát sau vụt tắt

Chỉ mình em lặng ngắm dải mây hồng.

Những sắc màu lộng lẫy trong sáng, hứng khởi trong nhiều bài thơ trữ tình của Blok rất gần gũi với hội họa Nga cổ đại lúc bấy giờ, nền hội hoạ bắt đầu được hé mở trước các nhà nghiên cứu nghệ thuật dân tộc qua các lớp bồ hóng và bụi thời gian che phủ, qua các thành lớp trên tượng thánh và tranh tường. Đây chính là sợi dây nối với cuộc đời thực tại mặc dù nhà thơ vẫn mộng mơ:

Tôi yêu những buổi chầu tối

Bên nhà thờ trắng ven sông

Làng quê trước khi chiều xuống

Xanh lam mờ bóng hoàng hôn

Tấm màn sương đang buông xuống

Tân lang rời khỏi bệ thờ

Ửng hồng bình minh hôn lễ

Trên rừng cây hình răng cưa.

(Đặng Dương Đượm dịch)

Đôi khi mượn triết lý thần bí của Solovyov, Blok rũ sạch giấc mơ nặng nề về nhận thức cuộc đời để đi vào cõi mộng. Năm 1901, tháng Sáu, Blok đã viết bài thơ mộng mơ như thế:

Tháng năm trôi tôi vẫn hình dung thấy

Dung nhan em không chút khác ngày xưa

Lửa rực sáng chân trời loà vầng sáng

Lặng lẽ tôi chờ, buồn nhớ với yêu mơ.

Lửa rực cháy chân trời và bóng em gần lại

Nhưng tôi hãi hùng: Dung nhan Em khác xưa.

Những dáng nét thân quen đâu còn nữa

Khiến trong tôi cháy bỏng nỗi nghi ngờ

Ôi tôi gục xuống - khổ đau và bé nhỏ

Nào có ai cưỡng được hồn mơ.

Tình yêu trong thơ Blok đã vượt ra ngoài khuôn khổ của riêng hai người để trở thành nét đẹp của tình yêu lứa đôi và tuổi trẻ mộng mơ, hy vọng:

Dẫu nói bao nhiêu về những điều bi thương

Dẫu ngẫm ngợi bao lần về khởi đầu và kết thúc

Thì em vẫn chỉ là cô bé tuổi mười lăm.

Đó là điều tôi dám nghĩ về em, hoàn toàn dứt khoát

Bởi về em tôi vẫn hằng ao ước

Em hãy yêu một người chân chất bình thường

Hơn là yêu thơ phú với văn chương.

Blok nắm bắt được tâm lý những người đang yêu, đó là yêu đến cháy bỏng mà như bị dày vò bởi chưa với tới được cái đẹp:

Giữa những ngôi nhà những ngày vàng nắng

Tôi và em trong phút chốc gặp nhau

Em chăm chắm nhìn tôi như thiêu đốt

Rồi khuất dần hun hút cuối ngõ sâu

Đôi mắt em nhìn tôi không vô cớ

Lặng thinh nhìn mà bỏng rát như thiêu

Không vô cớ tôi lén thầm cam chịu

Trước mắt em, ôi lừa dối lặng im

Rất có thể những đêm đông rét buốt

Ném tôi cùng em vào vũ hội cuồng điên

Và cuối cùng tôi sẽ là người bị giết

Bởi cái nhìn nơi em – sắc như lưỡi dao găm!

Thơ trữ tình Blok dù có lãng mạn bay bổng thì cuối cùng cũng quay về cuộc đời thực, nơi nhà thơ đứng trên đôi chân bằng xương bằng thịt để mộng mơ. Mượn ý của nhà thơ Chuttsev, Blok viết những dòng thơ rất thật với lòng mình:

Tháng năm không làm hai đứa mình thay đổi

Chúng mình vẫn sống như thuở xưa

Tháng năm trôi nhưng vẫn còn lưu giữ

Những tháng năm chưa từng thấy bao giờ

Tình yêu trong thơ Blok rất đời thường, không màu mè tân trang nên có sức thu hút hàng triệu triệu trái tim của những ai đang yêu thuộc mọi lứa tuổi. Họ tìm đọc thơ Blok vì thơ ông có sức gợi cảm, đi vào nội tâm của suy tư và biết nói hộ tâm tình của họ, bởi trên đời này ai mà chẳng có lần thất tình, có lần tuyệt vọng vì tình yêu không được đáp lại. Viết về điều này nhưng trong thơ Blok vẫn dành cho người đọc những điều nhân ái, ngay cả trong những điều kiện nghiệt ngã mà tình cảm con người khó vượt qua:

Khi tan biến tuyệt vọng và cơn giận uất

Thì mộng mị cũng biến dần tan

Cả hai ta cùng ngon giấc trên hai đầu trái đất…

Trong những giấc mơ tuyệt đẹp dáng hình em

Khi về khuya hình dáng em từng đắm say, nghiệt ngã

Với tôi hình dáng em đã từng như thế…

Có thể nói, thơ trữ tình của Blok như một mạch ngầm chảy mãi, phản ánh chân thật thế giới nội tâm phức tạp của con người, và vì thế ngày nay khi nước Nga đang bước vào thế kỷ 21 đầy sôi động của một nước công nghiệp phát triển, thơ Blok vẫn mãi mãi là người bạn tâm tình của người dân Nga hôm nay và của triệu triệu bạn đọc ngoài biên giới nước Nga.

Bài viết nhân 145 năm ngày sinh của thi hào Nga Aleksandr Blok

(28/11/1880 – 7/8/1921)

N.X.H