KIM CHỈ NAM

 Bùi Việt Phương

KIM CHỈ NAM CHO CUỘC ĐỜI MÌNH

   Tập truyện và ký này đã được tác giả Nguyễn Tiến Lợi đặt cho một cái tên là: Tìm kim. Cái tên ứng với cuộc đời ông khi tìm đến những việc khó. Bởi, nếu dễ dàng thì các cụ ta đã không đúc kết: “mò kim đáy bể”, còn người Anh thì nói: “find a needle in a haystack” (tìm kim trong đống cỏ khô).

  Nhưng, ngẫm ra sống mà không “chọi với đá”, không động đến việc khó thì cuộc đời này còn ý nghĩa nữa? Cái khó giúp ta vượt lên sự dễ dãi, bằng lòng, để mạnh mẽ; cái khó giúp ta thanh lọc tâm hồn và vươn tới sự cao cả, xác lập lẽ sống. Biết đâu, chiếc kim nằm đâu đó dưới “đáy bể” hay trong “đống cỏ khô” lại hóa thành kim chỉ nam dẫn lối cho một hành trình đầy ý nghĩa. Tôi tin điều này đúng với trường hợp của tác giả Nguyễn Tiến Lợi.

  Khi cuốn sách đến tay độc giả, đọc các tác phẩm trong tập, bạn sẽ có một cảm giác khá thú vị: Những truyện ngắn của ông viết đơn giản, mộc mạc và đầy ắp chất ký sự. Trong khi, nhiều bài ký lại chứa đựng những tình tiết ly kỳ, hấp dẫn. Có thể ai đó sẽ thấy tiếc khi tác giả không “đẩy” tình tiết này, tình huống kia lên hết tầm để thành kịch tính. Hay, giá như nhân vật có thêm những khoảng lặng suy tư, giằng xé tâm trạng thì hay biết mấy, thay vì nhịp trần thuật nhanh gấp, vội vã chăng?

Tôi may mắn được đọc truyện ngắn của tác giả từ khá lâu nên khi “bắt gặp” những anh Đông trong Cam cuối vụ; anh Thụ trong Chạm vào quá khứ; ông Thái trong Đâu phải về không; bà Hẩn trong Mười sáu đồng xu trắng; chị Hòa trong Kỉ vật… đều cảm thấy họ gần gũi như người xóm Đá Cạn quê ông hay một người đồng ngũ, đồng nghiệp nào đó mà ông từng kể. Từng nguyên mẫu đi vào truyện mộc mạc, có đôi lúc vụng về nhưng đều để lại một ấn tượng về tình người chân thật. Người viết như một người cần mẫn chép lại cuốn nhật ký cuộc đời mình.

  Ở phần ký - một thể tài không quá nghiêm ngặt - ông để lại nhiều dấu ấn hơn từ những tiêu đề hấp dẫn như: Huyền thoại Thất Sơn; Giấc mơ chỉ lối; Đưa anh về với mẹ; Không lỗi hẹn với Hàm Yên… Nguyễn Tiến Lợi luôn đề cập đến những “khoảng sai số” giữa lý thuyết suy luận và thực tế khi bắt tay vào công việc. Phần lớn các bài viết đều mang chất phóng sự, thể hiện ở cách tường thuật sinh động, hấp dẫn đầy tính kịch…

   Điều thú vị nằm ở những linh cảm của tác giả đã được thuật lại. Không ít lần chính trực giác đã mách bảo ông tìm thấy đáp án cho những “bài toán” thiếu dữ kiện như khi tìm kiếm thông tin về liệt sĩ Bùi Thế Quy (xã Yên Trị, huyện Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình): “Tuy nhiên theo linh cảm của tôi rất có thể ngôi mộ liệt sĩ mang tên Bùi Văn Quý này là của liệt sĩ Bùi Thế Quy…”. Liệt sĩ Bùi Văn Lân (xóm Vó, xã Nhân Nghĩa, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình): “Tên người và tên đơn vị đã gợi cho tôi nỗi ngờ vực, nếu bia mộ liệt sĩ này không phải quê Long Tiên, thì các thông tin còn lại khớp với liệt sĩ Bùi Văn Lân mà tôi đang tìm?”.

   Chất ký của Nguyễn Tiến Lợi còn thể hiện ở sự quan sát những khoảnh khắc, tình tiết độc đáo. Trong bài Không lỗi hẹn với Hàm Yên, ông miêu tả lần đầu gặp cựu chiến binh Nông Hải Dự, ông Dự: “Thay vì ngồi nói chuyện, ông cứ đi ra, đi vào mà chẳng hiểu lấy thứ gì”. Hay, như khi tác giả thực hiện được lời hứa với bà cụ Khà Thị Thư (85 tuổi, ở xóm Khán, xã Vạn Mai, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình, mẹ của liệt sĩ Lộc Văn Thụ): “Tôi vừa bước chân lên sàn, nhìn thấy tôi, mẹ Thư quên là đôi chân mình bị liệt định đứng dậy, tôi bước vội đến đỡ mẹ ngồi yên. Nắm chặt hai bàn tay tôi, mẹ khóc, đôi mắt đã cạn khô, giọng nói đứt quãng trong hơi thở: “Cả đêm qua… mẹ ôm thằng Thụ… bõ công mẹ mong nó… 45 năm qua… Cảm ơn con nhiều lắm!”. Trong những giây phút đó, thời gian như ngừng trôi trong tâm trí chúng ta…

   Trước khi trở thành một người viết, người tự nguyện dành thời gian, tâm sức cho những chuyến đi tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, tác giả đã có một hành trình đầy nhiệt huyết trong những tháng năm tuổi trẻ. Từ chàng thanh niên ưu tú tham gia bắt phi công Mỹ trên đồi Bù, đến cán bộ huyện đoàn dự thi Quốc tế đạt giải Nhất trở thành khách mời của Festival thanh niên, sinh viên thế giới lần thứ 12, rồi cương vị Trưởng phòng PA25 (An ninh văn hóa tư tưởng), sau đó gánh vác công việc Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam tỉnh Hòa Bình, Chi hội phó Chi hội Văn học (Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Hòa Bình)… ở vị trí nào và thời điểm nào vẫn là một Nguyễn Tiến Lợi cương trực, ngay thẳng và nhiệt huyết. Có lần cùng đi thực tế sáng tác với tôi, ông tâm sự: “Hàng nghìn gia đình liệt sĩ mong mỏi tìm người thân mãi mà không thấy, trong khi đó mình là người có điều kiện, biết được nhiều thông tin, chỉ cần cố gắng thêm một chút, cũng đem lại niềm vui cho nhiều gia đình. Khi niềm vui của họ có được, thì mình cũng cảm thấy nhẹ lòng, coi đó là một sự tri ân sâu sắc đến công lao của những liệt sĩ đã hy sinh thân mình cho Tổ quốc, cho hoà bình của dân tộc”. Tôi tin ông đã tìm thấy kim chỉ nam cho cuộc đời mình. Và, có lẽ chính ông đã đủ trở thành nguyên mẫu giá trị cho sáng tác của nhiều nhà văn sau này…

                                                             Phương Lâm, 29/04/2025

                                                                          B.V.P